» » Hindistonning ikkiga bolib yuborilishi. 73 yillik hind-musulmon mojarosining ildizlari haqida

Hindistonning ikkiga bolib yuborilishi. 73 yillik hind-musulmon mojarosining ildizlari haqida


1947-yilning 15-avgust kuni Buyuk Britaniya qirolichasining toji bolgan Hindiston ikki qismga bolib yuborildi. Daryo sana munosabati bilan hozirgacha tinchimayotgan hind-musulmon mojarosini keltirib chiqargan tarix haqida hikoya qiladi.

Buyuk Britaniy parlamentining 1947-yilgi Hindiston mustaqillik aktigamuvofiq Hindiston 1947-yil 15-avgust kuni ikki mustaqil davlat Hindiston va Pokistonga ajralgani malum qilindi. Asosan diniy mansublikka qaratilgan ushbu bolinish ortidan 12,5 million kishi oz hududini tashlab ozi mansub bolgan hududga kochib ketishga majbur boldi. Ushbu kochishlar ortidan bir necha yuz ming kishidan bir milliongacha odam oz hayotini yoqotdi (Barbara Metcalf et Thomas R. Metcalf, A Concise History of Modern India (Cambridge Concise Histories), Cambridge et New York, Cambridge University Press., 2006, 372 p).

1906-yil Dakka shahrida Britaniya Hindistonida istiqomat qilayotgan musulmon aholini himoya qilish maqsadida Butun Hindiston musulmonlar ligasi tashkil etildi. Bu paytda esa hind xalqi manfaatlarini himoya qiluvchi Hind milliy kongressi faoliyat olib borardi. 1930-yillarga kelib, musulmonlar uchun bir mustaqil davlat tuzish haqida gapirila boshlandi. Ayniqsa, 1930-yilda Musulmonlar ligasining konvensiyasi tuzilgan paytda uning prezidenti Muhammad Iqbol musulmonlarning hindlar tarafidan tazyiqqa uchramasligi uchun bir davlatga ehtiyoji borligi haqida malum qildi.

Chunki asosan hindlar manfaatlarini himoya qiluvchi Hind milliy kongressi dunyoviylikni yoqlar edi va bu narsa musulmonlar yashash tarziga zid edi. Jumladan, Liga prezidenti Muhammad Iqbol buni quyidagicha tushuntirgan: Islomning nasroniylik bilan hech qanday aloqasi yoq. Islom shunchaki amal va vijdon ishi bolib qolmasdan, u oziga xos yuridik tushunchalar bilan ham hamohangdir. Ushbu tushunchalar fuqarolik olchoviga ega va malum bir ijtimoiy tartibni yaratadi. Diniy idealni ijtimoiy tartibdan ajratib bolmaydi. Binobarin, milliy asoslarda respublika qurish (dunyoviy hind respublikasi) islomiy birdamlik tamoyilining yoq bolib ketishini anglatsa, bu musulmonlar uchun shunchaki qabul qilib bolmasdir.

Ushbu fikrlarni mashhur hind-ingliz adibi, Nobel mukofoti laureati V.S Naypol ozining Etiqoddan tashqari: Dinga otgan xalqlar orasida Islomiy sayohatlar (Beyond Belief: Islamic Excursions among the Converted Peoples, 1998) kitobida keltirgan. 1933-yil shoir Chaudhari Rahmat Ali PAKSTAN nomini oylab topdi. Bu nom atrofdagi Panjob, Afgoniston, Kashmir va Balujistan kabi musulmon hududlar nomlarining bosh harflari va oxirgi stan qoshimchasi orqali yasalgan edi. Nom keyinchalik fors va urdu tillaridan ogirganda poklar yurti manosini beruvchi Pakistan nomiga aylandi.

1934-yilda Muhammad Ali Jinna Musulmonlar ligasiga qoshildi. Shu paytgacha Kongress tarkibida bolgan Ali Jinna hindlar va musulmonlar birligining doimiy yoqlovchisi edi. Ammo Liga tarkibiga otgach, musulmonlar harakatining yetakchi figuralaridan biriga aylandi. Bu esa uning Neru va Gandi singari Kongressning kuchli liderlari bilan qarama-qarshiligiga olib keldi. 1937-yilgi provonsal saylovlarda Kongress galaba qozondi va Liga juda kam ovoz topladi.

1946-yilga kelibgina Jinnaning musulmonlar uchun alohida davlat haqidagi talablari almashtirib bolmas holga keldi. Musulmonlar ligasi 1946-yilning avgust oyida Kalkuttada togridan-togri harakat kunini otkazdi va ommaviy tartibsizliklarda 10 mingga yaqin odam halok boldi.

1947-yilda Hindiston vitse-qiroli etib tayinlangan Lord Mantbatten Klemant Etli hukumatidan Hindiston mustaqilligiga tayyorgarlik korish boyicha topshiriq oldi. Yakuniy sana 1948-yilning iyul oyi etib belgilandi. Yagona Hindiston davlati loyihasini qollab-quvvatlagan britaniyaliklar Jinnaning mustaqil Pokiston davlati tuzish haqidagi davolaridan qaytara olmadi. Vitse-qirol esa Kongress va Neruni bolinishga kondirdi, ammo bunga Gandi qarshilik qildi. Shtatlarga qaysi davlat tarkibida qolish yoki bolmasa, alohida mustaqil davlat bolish tanlovi qoyildi.

Buyuk Britaniya parlamenti 1947-yilning 18-iyul kuni Indian Independence Actni qabul qildi. Ushbu qonun bolinishga bogliq detallarni aniqlashtirib berdi. Shuningdek, mahalliy rojalarga ikki davlatdan birini tanlash erkinligi berildi. Hindistonning shimoli-garbiy qismida yashaydigan musulmon aholi vakillari Pokistonga, qolganlar esa Hindistonga qoshildi. Bengal va Panjob viloyatlari ikki davlat ortasida bolib olindi. Pokiston ikki hududda garbiy va sharqiy Pokiston holida tashkil etildi. Ammo 1971-yilda sharqiy Pokiston alohida Bangladesh respublikasi deb elon qilindi.

Ikki davlat mustaqilligi 1947-yilning 15-avgust tunida elon qilindi. Hukumatlarni topshirish marosimi Karachi shahrida bolib otdi.

Ikki davlat ortasidagi doimiy mojarolar, odatda, Kashmir atrofida kechsa-da, lekin uning ozagi avvalo diniy motivlarga borib taqaladi. Albatta, Kashmir ham ikki davlat ortasidagi doimiy nizolar markazida bolib kelgan. Ammo Pokiston Hindistonni mintaqadagi musulmon aholi uchun xavf deb biladi.

Uning bunday hisoblashida ozini dunyoviy davlat deb hisoblaydigan Hindistonda hali biror marta ham musulmon bosh vazir saylanmagani sabab qilib korsatiladi. Vaholanki, Hindiston dunyoda musulmon aholi istiqomat qiladigan tortinchi davlat hisoblanadi. Indoneziya, Pokiston, Bangladesh bu borada Hindistondan oldinda. Hindistonda bugungi kunda 170 milliondan ortiq musulmon (aholining 13 foizi) istiqomat qiladi.

Ayniqsa, 2014-yildan buyon hukumatda bolgan Norendra Modi boshliq hind millatchilarining songgi yillarda musulmonlarga nisbatan amalga oshirgan siyosati ikki davlat ortasidagi munosabatlarning asosi diniy motivlarda ekanini korsatib turadi.

Kashmir muammosiga kelsak, 1947-yilgi bolinish paytida Kashmir masalasi uzil kesil hal etilmadi. Buning oqibatida birinchi hind-pokiston urushi kelib chiqdi. Bu ikki davlat ortasidagi ilk toqnashuv edi. Urush natijasida Kashmir amalda uch qismga bolindi. Garbiy Kashmir Pokistonga, sharqiy Kashmir Hindistonga va shimoliy Kashmir Xitoyga berildi.

Oshandan buyon ikki davlat ortasidagi Kashmirga bolgan davolar toxtagani yoq. Shuni takidlash lozimki, hindistonliklar va pokistonliklar Kashmir muammosi tolaqonli va qoniqarli hal etilgunga qadar ikki tomonning aloqalarini buzadigan tarixiy nizolar davom etaverishiga ishonadi.

Jahongir Ostonov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (16-08-2020, 13:56)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 28) ( 0) ( 26) ( 2)
:
-
:
20 ... -