» » 2020-yilning sentabrida vaksinani kutish orinlimi? Koronavirusga qarshi vaksinaning muallifi Denis Logunov bilan katta intervyu

2020-yilning sentabrida vaksinani kutish orinlimi? Koronavirusga qarshi vaksinaning muallifi Denis Logunov bilan katta intervyu


Meduzanashri Rossiyada ishlab chiqilgan koronavirusga qarshi royxatga olingan ilk vaksina muallifi Denis Logunov bilan katta intervyu uyushtirdi. Daryo suhbatni tarjima tariqasida taqdim etadi.

Denis Logunov Gamaleya nomidagi ilmiy markaz direktori orinbosari. 43 yoshida u Rossiya Fanlar akademiyasining muxbir-azosi bolib, Rossiyaning koronavirusga qarshi birinchi vaksinasini ishlab chiqqan ilmiy guruhga rahbarlik qildi va uni ozida sinab ham kordi. Ushbu tajriba borasidagi hissiyotlari haqida gapirishdan Logunov bosh tortmoqda. Chunki u xayp qilishni yoqtirmaydi va birinchi bora intervyu bermoqda.

Uning vaksinasini allaqachon 76 nafar kongillilarda sinab korgan. Ularning har bir Kongilli kundaligi yuritgan va unda vaksinaning nojoya tasirlari harorat kotarilishi, toshma, ukol ornining qizarib ketishi singarilarni qayd qilib borgan. Hukumat vaksinaning sentabr oyida tayyor bolishidan umid qilmoqda. Meduzanashri ilmiy direktori Aleksandr Yershov va muxbir Svetlana Reyter bilan bolgan suhbatda Logunov sentabrga borib vaksina faqat vaqtinchalik royxatdan otkazilishini, uning ommaviy ishlab chiqarilishi esa 2020-yil oxiridan erta boshlanmasligini aytdi.

Vaksinaning ishlab chiqilishi bilan bogliq tafsilotlar haqida tadqiqotchilar birinchi bora soz ochmoqda; ularning bu boradagi ilmiy ishi hali ilmiy manbalarda elon qilingani yoq.

Kongillilarni topish juda oson boldi. Biz ishlab chiqqan vaksina vektor turiga mansub bolib, bunda biz tashuvchi virusdan foydalanamiz va u organizmga kiritilgach, ozi bilan yangi koronavirusning genetik axborotini olib kiradi va unga qarshi immun reaksiyasini qozgaydi. Bu usul bizning Ebola virusiga qarshi shu turdagi vaksina ishlab chiqish bilan bogliq bolgan avvalgi ilmiy ishlarimizga asoslanadi va pandemiyadan avval biz xuddi shunday vaksinani Yaqin Sharq respirator sindromi MERS virusiga qarshi qollash borasida ham uch yil davomida izlanish olib borgan edik. Shu sababli ham bunday vaksinani aynan bizda ishlab chiqilishi lozimligi borasida ikkilanish bolmagan. Ishni biz fevralda boshlagan edik. Vaksinaning ozini tayyorlash esa ikki hafta vaqt oldi.

Vaksinani odamlarda sinab korishdan avval uni bir necha xil hayvonlarda, shu jumladan, ikki xil maymun turida mufassal tekshirib kordik. Biz hammasini kuzatib bordik: antitana hosil bolishini ham, immun tizimining javob reaksiyasini ham. Hozirda ikki guruhdagi umumiy 76 nafar kongillilar bilan qilingan sinov natijalari yakunlanmoqda. Bu britaniyaliklar qilgan sinovdagidan ikki barobar kam, albatta, lekin u yerda ham hali beri mingta odamni vaksinatsiya qilishmaydi. Biz matbuot emasmiz va biz haqimizda yozilayotgan narsalar uchun javobgar bola olmaymiz.

Biz Sogliqni saqlash vazirligi ham emasmiz va vaksinani royxatga olinishi yoki olinmasligi borasidagi qarorga ham tasir otkaza olmaymiz. Agar minglab odamlar bilan otkaziladigan kengroq tadqiqot qilinishi kerak bolsa, biz bundan qochmaymiz. Lekin hozir chegaralangan shartlarga kora vaqtinchalik royxatdan otkazilishining zarur jihati shundaki, bu orqali tadqiqotda turli xatar guruhiga mansub odamlar ham ishtirok etishi mumkin boladi biz ozi soppa-sog odamlarnigina himoya qilmoqchi emasmiz-ku, togrimi? 2020-yil oxiriga borib institutimizda yiliga million vaksina chiqaradigan darajaga chiqishimiz kerak. Mening maqsadim jahonda eng birinchi bolish emas, balki yaqinlarimni himoya qilishdir.

-Siz klinik sinovlarga rozi boladigan kongillilarni osonlikcha topdingizmi?

-Ha, albatta, bu bilan hech qanday muammo bolmadi.

-Hatto Rossiya togridan togri investitsiyalar fondi rahbari Kirill Dmitriyev, sizning investoringiz ham barcha intervyularida unga vaksinani qanday keltirib berishganini gurur bilan gapirmoqda?

-Biz Rossiya SSV tarkibidagi federal muassasamiz. Bizning investor davlat.

-Nima deb oylaysiz, nega odamlar ozlariga nomalum preparatni qabul qilishga bunday ishtiyoq bilan rozi boldi? Yuqtirishdan qorquv tufaylimi? Qorqishdan charchashdimi?

-Birinchidan, oylashimcha, haqiqatan ham qorqishdan charchashdi. Ikkinchidan, vaqt otishi bilan odamlar endi uning hech qayoqqa ketmasligini tushungan holda koronavirus bilan murosa qila boshladi. Bilasizmi, infeksiyalar boshqariladigan va boshqarilmaydigan boladi. Avval boshida bu infeksiya boshqarilmaydigan edi. Hozirda esa hech bolmasa, virus yuklamasini pasaytirish imkonini beradigan vositalar bor va endilikda biz bu virus bilan birga yashashimizga togri kelishi oydinlashib qoldi.

-Shunga qaramay, dunyo boyicha goh u, goh bu dori haqida bong urilmoqda, lekin osha dorilaring samarasi haqida ishonchli dalillar juda kam yoki umuman yoq.

-Muammo shundaki, hamma narsa shoshma-shosharlik bilan qilinayotgan paytda dalillar jabr koradi.

-Siz ozingiz koronavirusga qanday munosabatda boldingiz? Qorqdingizmi?

-Ha, albatta. Menga eng boshidanoq raqamlar ishonarli edi. Men gripp borasidagi matematik modellashtirish bilan bogliq raqamlarni yaxshi bilaman. Odamlar esa raqamlar borasida kop yanglishadi. Ular, masalan, gripp tufayli ham reanimatsiyalarda kop odam oladi deb hisoblashadi. Men esa bu orinda reanimatsiyadagi olim soniga emas, balki umumiy olim soniga qarash kerak deyman. Umumiy olim soni esa grippnikiga qaraganda ancha katta: grippda umumiy olim soni 0,04 foiz, eng kopi 0,1 foiz boladi, koronavirusda esa bu bir necha barobar kop.

-Siz vaksinatsiya qilgan kongillilar koronavirusning eng kichik belgilarining yoqligi borasida ham yaxshilab tekshirilib, tashqi muhitdan cheklab qoyilgan edi. Endi tasavvur qilaylik: sizning vaksinangizni allaqachon koronavirus yuqtirgan, lekin hali alomatlari paydo bolmagan odamga kiritishadi. Hammani ham emlashdan oldin tekshirib korishning va boshqalar bilan muloqotdan cheklashning imkoni yoq-ku, togrimi? Bu holatda nima boladi? Ukol oqibatida xavfli tasirlar yuzaga kelmaydimi?

- Gap faqat bizning yoki boshqalarning vaksinasida emas. Bunday nojoya tasirlar ADE-effekt (antibody dependent enhancement) deyiladi va u masalan, Denge bezgagi virusiga xosdir.

ADE haqida yuzlab maqolalar yozilgan. Ular haqida gapirib otirishdan mano yoq, bu effekt, shuningdek, Ebola yuqtirganda ham uchraydi. Bunday effektning oldini olish uchun odamga inaktivatsiya vaksina yubormaslik kerak u nafaqat antitana immun reaksiyasini chaqiradi, balki uni susaytirib ham qoyadi. U bizga kerakli bolgan hujayraviy immunitetni hosil qilmaydi. Shu sababli ham COVID-19ga qarshi vaksina ishlab chiqishda biz inaktivatsiyalangan vaksina emas, balki vektor turidagi vaksina oldik.

-Keling, siz qiziquvchan bolakay bilan gaplashyapman deb tasavvur qiling. Inaktivatsiyalangan vaksina nima u?

-Siz virusni oldingiz, ostirdingiz va uni inaktivatsiya qildingiz, yani oldirdingiz. Undan vaksina qildingiz. Yubordingiz. Bu tamoyil asosida qilingan vaksina faqat antitana himoyasini yuzaga keltiradi xolos.

Vektor vaksinalar esa koronavirusga qarshi bizning vaksina ham shunday vaksina bolib, u immunitetning sitotoksik reaksiyasini ham chaqiradi va virus yuqtirgan hujayralarni moljallab yoq qiladigan immun hujayralarini hosil qiladi. ADE-effekt haqidagi gapni vektor vaksina tomonga burish unchalik ham togri emas. Vektor vaksinalarda hech qanday ADE-effekt bolmasligi borasida tadqiqotlar korsatib turibdi. Bu effektni inobatga olmaslik kerak va uni endi tadqiq qilmaslik kerak deb hech kim aytayotgani yoq; lekin primatlarda sinab korilgan Oksford va Xitoy vektor vaksinalari koronavirusga qarshi hech qanday ADE-effekt bergani yoq. Biz ham oz vaksinamizni bu effektga nisbatan primatlarda sinab korganmiz. Garchi biz odamda ham xuddi primatlardagi singari manzara kuzatiladi deb aniq ayta olmasak ham, lekin hozir ADE-effekt ehtimoli borasida ehtiyot bolish kerak xolos.

-Vektorli degani nima degani?

-Siz virusni olasiz bexatar, genomga kirib olmaydigan va barcha odamzod oz hayoti davomida albatta toqnash keladigan adenovirus. Keyin siz uni yanada xavfsizroq qilasiz undan kodning bir qismini olib tashlaysiz, aniqrogi ikki bolagini. Bunday holda u odamning soglom hujayralarida ozidan kopaya olmaydi, lekin u bunday hujayra ichiga kira oladi. Siz unga genomga kirib nima qilish kerakligini aytasiz. Bizning holatimizda bu adenovirus uchun begona, lekin koronavirus uchun muhim bolgan S-oqsilni kodlaydigan gen. Adenovirus uni eltib qoya oladi, ikki-uch haftadan keyin esa vektorning izlari organizmda qolmaydi. Muvaqqat vazifa: eltib qoydi, odam hujayrasida yot oqsilni ishlab chiqdi, natijani oldik.

-Yonalish?

-Ha. Biz S-oqsilni kodlaydigan genni oldik. Uni RNKdan DNKga kochirdik. Bu genni adenovirus genomiga ornatdik va vektorni oldik.

-Yarim soat ish va vaksina tayyormi?

-Deyarli. Ikki hafta.

-Ayting-chi, bu vaksinani qanday qildingiz?

-Biz uni barcha vektor turidagi vaksinalar uchun standart usul bilan hosil qildik. Bunday vaksinalar oz-ozidan paydo bolib qolgani yoq. Ular 1990-yillardan buyon faol qollanilmoqda. Xuddi shunday usul bilan biz Ebola virusiga qarshi vaksina ham qilganmiz. U bizda royxatdan otgan.

-Siz aynan adenovirus asosidagi vektor vaksinani tanladingiz. Nimaga? Sababi u bilan avval ham ishlaganingiz tufaylimi?

-Biz vaksina borasida qaror qabul qilganimizda bu vaksina immunitetning sitotoksik reaksiyasini keltirib chiqaradigan vaksina bolishi kerakligi ayon edi. Oddiy qaror. Har qanday odam shu yoldan borgan bolardi. Biz vaksinani kiritish uchun RNK va DNK hamda virus vektorlaridan birortasini tanlash borasida (bularning hammasi bilan ishlaymiz) virus vektorida toxtaldik, chunki bu nisbatan samaraliroqdir. Biz turli eltuvchilar bilan juda kop sonli eksperimentlar qilib kordik va ularni vektorli usul bilan taqqosladik. Avval boshidanoq buning yer bilan osmoncha farqi borligi malum edi.

-Siz qachon poygaga qoshilishga qaror qildingiz va vaksinani aynan shunaqa bolishini aniqladingiz?

-Men bu orinda bir narsani aytishim kerak: biz MERS virusiga qarshi vaksina ustida uch yildan beri ishlayotgan edik.

-Tayyor narsani oldingizmi?

-Ha. Biz MERSga qarshi vaksina qilayotgan edik va turli variantlarni sinab korgandik. Bu juda katta hajmli ish edi. Unda biz klinik tadqiqotlarning ikkinchi fazasiga yetganmiz. Shu sababli boshqa bir koronavirus paydo bolganida u bizdagi beta-koronavirusning yaqin ukasi edi, bizda unga qarshi nimani qanday qoyish borasida hech qanday ikkilanish bolmagan. Ijodiy mashaqqat bolmagan. Tom manoda kopi/past.

-Ish qachon boshlangandi? Apreldami? Martdami?

-Fevralda. Biz ham ishga qoshilishimiz va nimadir qilishimiz kerakligi borasidagi fikr oshandayoq paydo bolgan. Yanvarda hali nimalar bolayotganini hech kim bilmasdi. Fevralda men JSST konferensiyasida qatnashdim va oshanda qarshimizda jiddiy masala turgani ayon boldi.

-JSSTdagilar nima sodir bolganini tushunishdimi?

-Fevralning 20-sanalariga kelib tushunishdi. Men JSSTni tanqid qilmayman. Buning uchun boshqa odamlar bor. Ehtimol, ular haqdir. Lekin JSSTda ish qiyin. U, odatda, obyektiv axborotga ega bolmaydi va u hamma uchun qaror qabul qiladigan davlat idorasi ham emas. Uning xodimlari qolidan kelgan hamma narsani qilishyapti. Ular modellar boyicha klinik tadqiqotlar va klinik tadqiqotlardan avvalgi tekshiruvlar boyicha qomitalar tuzdi hamda ular yiqqan barcha malumotdan ochiq shaklda butun dunyo boyicha foydalanilmoqda. JSST menimcha qaror qabul qilish borasida kech qolyapti. Chegaralarni yopish yoki yopmaslik lekin bu siyosiy qaror bolib, odatda, bunday qarorlar tezkorlik bilan qabul qilinmaydi.

-Siz MERS uchun ishlangan vektor vaksinadan nusxa oldingiz. Nima uchun hujayrada kopaya oladigan vektordan foydalanmadingiz? Axir bu immunitetni yanada uzoqroqqa yetadigan qilishi mumkin-ku?

-Oddiy: ozidan kopayadigan vektor nisbatan jiddiy nojoya tasirlar keltirib chiqaradi. Agar u kopaymaydigan bolsa, unda vaksinatsiyadan keyin sizda oddiy nojoya tasirlar harorat hamda ukol ornidagi ogriq boladi xolos. Agar siz kopayadigan virusli vektor vaksina qilsangiz, unda shishadan jinni chiqarib yuborgan bolasiz. Biz nima qilyapmiz? Biz vaksinani ikki bosqichda yuboryapmiz. Birinchi bitta vektorda, keyin esa boshqa vektorda. Bunday sxema butun dunyoga malum va oylashimcha, uni qollamaslik sababi iqtisodiy sabablar bilan bogliq. Lekin bizning holatda malumki, ikki marta yuborish bir marta yuborishdan kora samaraliroq boladi. Biz buni MERS va Ebolaga qarshi vaksinalarda sinab korganmiz.

-Britaniyalik olimlar va nemis olimlarining tadqiqotlari korsatishicha, qondagi koronavirusga qarshi antitanalar miqdori kutilganidan kora tezroq kamayar ekan. Bu narsa vaksinatsiyaga qanday tasir qiladi?

-Bu ishlar oddiy narsani korsatmoqda: vaqt otishi bilan immunitet pasayadi. Keyinchalik nima bolishini hozir hech kim bilmaydi va bu muhim. Birinchidan, nima uchun biz qondagi antitanalar miqdori pasayishini immunitet yoqolishi belgisi sifatida koramiz? Qondagi antitana miqdori doim kamayib boradi va biz bir infeksiyaga qarshi immun javobining choqqisiga chiqmay turib, ikkinchi, uchinchi va tortinchisi roy beradi va bunda organizmning barcha kuchi sarflanib ketadi. Infeksiyaga qarshi antitanalar miqdori kopayishidan taxminan ikki oy otib, sizda uning kamayishi roy beradi.

Shu yerda asosiy savol paydo boladi: bu kabi kasallanib tuzalgan odam himoyalangan boladimi? Samarali immunitet hosil qiladigan vaksinalar bor. Lekin u keyinchalik tushib ketadi. Patogen esa ozgarib, organizmga qaytadan tushadi va shunda odam u bilan qayta kasallanadi. Lekin bu safar u kasallikni osonroq otkazadi va undan olmaydi. Masalan, gripp bilan shu holat boladi. Shuningdek, sariq isitma singari ham bolishi mumkin. Unda immunitet kotariladi, keyin esa juda pastlab ketadi va lekin uning himoya funksiyasi 20 yilgacha saqlanib qoladi. Va agar hozir biror odam COVID-19 ga qarshi antitanalar miqdori pasayishi unga qarshi immunitetning ham ishlamay qolishini bildiradi desa, u juda ham juratli, lekin bolmagur gap aytgan boladi.

-Vaksina ishlab chiqishda siz eng boshidanoq bir yolni tanlab, boshqa yoqqa qaramaslikka qaror qildingizmi? Nimaga, masalan, 13 xil har turli vaksinalar emas? Axir bazan faqat bir variantga yopishib olsa, oxirida u barbod bolishi mumkin-ku?

-Biz bundan qorqmadik. Biz bunday holatdan kop bor otganmiz. Yana takrorlayman: biz MERSga qarshi ikki vektorli vaksina chiqargandik va uni kongillilarga qilgandik.

-Lekin dunyoda har xil variantlar bor va hozir shunday bolib qoldiki, mamlakatdagi ilm-fan ahvoli qanday bolsa, uning vaksinasi ham shunaqa boladi. Bizning vaksinaning analoglar Oksford va Xitoy vaksinasi mavjud.

-Bundan tashqari, Johnson&Johnson ham adenovirusli vaksina qilyapti. Faqat biroz ortda qolishyapti. Yani uchta yaqin analog mavjud.

-Oz vaksinangizning va u borasidagi tadqiqotlarning asosiy farqli jihatini ayta olasizmi?

-Tadqiqotlar hamma joyda bir xil: avvaliga organik guruh tekshiriladi, keyin keng kolamli tadqiqotlar albatta otkaziladi.

-Lekin sizda vektor ikkita. Ularda esa bunday emas.

-Nimaga ikkitaligini aytaman. Agar siz bir vektorni qilsangiz va u qayta hosil bolmasa, unda ikkinchi marta qilish kerak. Aynan osha vektorni ikkinchi marta qila olmaysiz. Chunki unga qarshi immun reaksiyasi otkir fazada turgan boladi. Odam hali birinchi ineksiyaga javob qaytarmagan boladi. Bunaqasi, masalan, keksa odamlarda uchraydi. Axir siz hammasida bir xil intakt immunitet boladigan oq sichqonlar bilan ishlayotganingiz yoq-ku. Sizda populyatsiyada har xil holatlar bor. Odatda, yaxshi immun reaksiyasini olish uchun uni kuchaytirish kerak va ikkinchi ineksiyani yuborish kerak.

Biz bu narsani sichqonlarda va primatlarda yaxshilab tekshirib kordik. Bizda aynan bitta vektorni ikki marta kiritish borasida odamlar bilan qilingan klinik sinovlar bolib otdi va bunda yaxshi natijalar borligini bilamiz. Birinchi ineksiyadan keyin barcha kongillilarda unga javoban reaksiya paydo boldi. Lekin ikkinchi bor ineksiyada esa immunitetning sezilarli kuchayishi faqat ikkinchi vektorning boshqa komponentga asoslangan shakli yuborilgan odamlardagina kuzatildi. Aynan bir vektorni yuborilganlarda esa kuchayish deyarli sezilmadi. Yani kimdir agar faqat bitta vektorni ikki marta kiritmoqchi bolsa, u juda sust immunitet hosil qiladi xolos. U esa atigi 3-6 oyda yoqolib ketishi mumkin.

-Oksford vaksinasidan asosiy farqingiz shundami?

-Mana siz farq izlayapsiz. Men esa oxshashliklarni qidiraman. Biz odamga bir marta ukol qilsak, lekin u foyda bermasa unday prinsipiallik bilan ishlamaymiz. Biz vaksina turli odamlarga tasir qilishiga ishonchimiz komil bolishi kerak.

-Kongillilardan kutilmagan reaksiyalar kuzatildimi?

-Baxtimizga bunday bolmadi. Hammasi kutilganidek harorat, ukol joyidagi ogriq xolos. Oz-moz toshmalar. Hammasi standart boyicha.

-Vaksina borasida nima tayyor va nima hali rejalashtirilmoqda?

-Sichqonlarda, maymunlarda va ogmaxonda klinik tekshirishlardan avvalgi tadqiqotlar otkazib bolindi. Bexatarligi esa kalamush, quyon va maymunlarning ikki turida rezus makakasi hamda marmozetkalarda sinab korildi.

-Hammasi joyidami?

-Ha, aks holda bizga kongillilar bilan klinik tadqiqotlar otkazishga ruxsat berishmagan bolardi.

-Antitana bor va nojoya tasir yoqmi?

-Bilasizmi, rezus makakasi va marmozetkalarda antitana olish bu masalaning eng muammoli jihati emas.

-T-hujayralar-chi?

-Bu ham. Bu juda oddiy. Hayvonlarda bu juda yaxshi bilinadi.

-Bu virusning ozidan himoyalaydimi? Buni tekshirib kordingizmi?

-Ha, ogmaxon va rezus-makakasida tekshirildi.

-Hali bu haqida maqola yozmadingizmi?

-Hozircha yoq, lekin yozamiz.

-Yani keyin 38 ta odamda tekshiriladimi?

-Ikki marta 38 tadan.

-Ayrimlariga oddiy vaksina, boshqalariga esa quritilgani yuboriladimi?

-Xuddi shunday.

-Bu faza yakunlandimi?

-Yakunlanyapti. Allaqachon vaksina ineksiya qildik va kuzatyapmiz.

-Hozir vaksina qilingandan buyon nechanchi kun?

-28-kun

-Natijalar qanday?

-Yakuniy natijalar keyin malum boladi. Hozircha, ayrim natijalar bor xolos va u vaksinaning xavfsiz ekani hamda unga qarshi immun javobi borligidir.

-Siz antitanalarni, T-hujayralarni va neytrallovchi antitanalarni tekshiryapsiz. Menimcha shu xolos. Boshqa hech narsani tekshirish kerak emasmi?

-Mumkin. Biz turli antitanalarni turli test tizimlarida lgG, IFA, virusni neytrallovchi antitanalar titri, T-hujayrali immun javobi limfoproliferatsiya CD4 va CD8 va ular orqali gamma-interferon ishlab chiqarilishi kabilarni tekshiryapmiz. Bemorlar unchalik kop bolmasa, ularni hamma taraflama tekshirish kerak, biz shunday qilyapmiz. Birinchi orinda ozimiz uchun, axir biz vaksinamiz haqida maksimal kop narsa bilishimiz shart.

-Bu vaksina majburiy boladimi?

-Bu savol menga emas. Oz fikrimni aytishim mumkin: odamlarni majburlash unchalik ham togri emas, odamlar ozlari qaror qabul qila oladi. SSV qandaydir xatar guruhlarini aniqlab, ularga vaksinatsiyani tavsiya qilishi mumkin. Bular boshqalar bilan kop muloqotda boladiganlar, vrachlar, oqituvchilar kabilardir. Bunday mutaxassisliklar uchun tavsiyalar ishlab chiqilsa kerak.

-Matbuotda shunday yozishyapti: Gamaleya institutida vaksina sinovi yakunlandi. Hammasi isbotlandi. Ishlayapti. Emlashga tayyorlaning...

-Men matbuot emasman va undagi narsalarga javob bermayman. Biz haqimizdagi yangiliklar kutilmaganda yopirilib ketyapti. Biz maksimal oshkoralik qilamiz: hammasini aytishga tayyormiz. Bizda 20 xil variant yoq, atigi bitta variant bor. Uni tasodifan qilmaganmiz, barcha malumot mavjud, hammasini nufuzli xorijiy jurnallarda elon qilamiz. Klinik bazaning barcha dozasini haqiqatan ham kongillilarga qildik. Va ehtimol, matbuotda tadqiqotlar yakunlandi deb yozganda, shuni nazarda tutishgandir. Lekin tadqiqot tugagani yoq. Kongillilar ustidan kuzatuv hali yana yarim yil davom etadi. Lekin Amerikada ham, Rossiyada ham maxsus qarorlar bor va ular...

-Shoshiltirishadimi?

-Ha. Jarayonlarni soddalashtirishni kozda tutadi. Lekin bu kongillilarga vaksina qilib qoyib, unga nisbatan javobgarlik soqit qilish mumkin degan narsani anglatmaydi. Ular haqidagi axborot vaksinatsiyadan keyin 42 kun otib toplanadi. Keyin uch oy otib, keyin yarim yil otib. Lekin bizda tezlashtirish etapi haqida birinchi fazadan keyin otilishi mumkin. 42 kundan keyin biz barcha malumotni elon qilamiz.

-Unda vaksina sentabrga tayyor boladi degan gaplar nimani anglatadi? Buni qanday tushunish kerak?

-Bu degani agar bolsa...

-Bolmasligi ham mumkinmi?

-Tushuning, bu obyektiv tadqiqot. Vaksina royxatdan otadimi, yoqmi, buni biz hal qilmaymiz. Biz bunday qarorga tasir qila olmaymiz. Nazorat nuqtayi nazaridan bu quyidagicha ishlaydi: ishlab chiqaruvchi, u shuningdek, homiy ham boladi, vaksinani klinik bazaga topshiradi va u yogini osha ozi qiladi. Bizdan hech narsani sorashmaydi. Klinik baza hujjatlarni tayyorlaydi. Kuzatuvlarni, kongillilarning kundaliklarini va hokazo. Bularning barchasi immunogenlik tahlili boyicha hujjatlar toplamiga yigiladi. Buning hammasi SSV ekspertiza markaziga yuboriladi. Shu hujjatlar asosida klinik tekshirishlardan avvalgi va klinik tekshirishlardagi hujjatlar toplami asosida aynan SSV ekspertiza markazi vaksinaning samaradorligini, xavfsizligini, chegaralangan sharoitlarda bu vaksinani chiqarsa boladimi-yoqmi, xullas, vaksina otishi yoki otmasligini hal qiladi.

Chegaralangan sharoitlarda degani nima degani? Bu degani biz natijani yanada koproq sonli kongillilarda takrorlab korsatishimiz shart bolmaydi degani boladi va royxatga olish yakunlanaveradi. Shu sababli, yana kengaytirilgan tekshirish (xalqaro tasniflashda buni uchinchi faza deyiladi) otkazish shart boladi. Unda kongillilar ustidan kuzatish ishlari 42 kun emas, balki yarim yil boladi. Shundan keyingina vaksinaning bexatar ekani, samarali ekani isbotlanadi va agar ekspert kengashi shunga loyiq deb topsa, unda biz doimiy royxatdan otkazilgani haqidagi guvohnomani olamiz. Hozir esa royxatdan otkazilishi chegaralangan sharoitdagi royxatdan otkazish bolib, u faqat xatar guruhidagilarni emlashga ruxsat beradi xolos. Bori shu.

-Siz royxatdan otkazish uchun ushbu ikki guruh 38 nafardan odam bilan qilingan sinov yetarli deb oylaysizmi? Bu juda oz-ku?

-Bu chegaralangan sharoitdagi royxatdan otish uchun yetarli. Masalan, bu yosh bolalarni, keksalarni emlashga yol qoymaydi. Lekin bu bizga kattaroq sondagi kongillilar bilan tadqiqotlar olib borishga imkon beradi.

-Royxatga olishning bunday sxemasi bilan vaksina chiqarishni togri deb oylaysizmi?

-Hozir Amerika ham aynan shu joyga keldi. Ularda ham vaksina soddalashtirilgan sxema boyicha olindi. Umuman hamma u yoki bu darajada shu yoldan bordi. Britaniyaliklar ham. Ular hozir birinchi fazadan keyin ular ham soddalashtirilgan tarzda royxatdan otkazishni amalga oshirishadi, mana korasiz.

-Faqat ularda tadqiqotlarda ming nafar odam ishladi, 78 ta emas. Ular minglab kongillilar bilan sinovdan keyin ham soddalashtirilgan sxemaga otadimi?

-Mingtani ular ham uzoq tekshira olmaydi. Amerikada ham, yana boshqa joyda ham toliq tadqiqot bolmaydi.

-Shunday dagal arifmetika keltirish mumkinmi? Masalan, kasallikdagi olim korsatkichi bir foiz atrofida bolsa, unda vaksina bexatar ekanini isbotlash uchun hamda u haqiqatan ham foyda keltirayotganini korsatish uchun kamida 100 ta odamni kuzatish kerak emasmi? Masalan, qandaydir kamyob, lekin jiddiy nojoya effektni korish, misol uchun osha ADE-effekt reaksiyasini korish yoki yana boshqa biror narsani aniqlash uchun. Demoqchimanki, shunchaki emlashdan kelib chiqadigan xavf kasallikning ozining xavfidan past ekaniga ishonch hosil qilish uchun. Shunday emasmi?

-Albatta, biz shunday qilamiz ham. Ikki mingta kongilli ishtirokidagi uchinchi faza tadqiqotlar uchun protokol allaqachon ishlab chiqilgan bolib, hozircha u tasdiqlangani yoq. Shu sababli hali u haqida gapirilmadi. Lekin u bor. Biz bunday katta tadqiqotdan boyin tovlayotganimiz yoq. Biz uning albatta otkazilishi uchun hamma harakatni qilyapmiz.

-Agar shunday fantastik holatni tasavvur qilib korsak. Siz preparatni bozorga chiqarasiz. Keyin esa nimadir chappasiga ketadi, xuddi kinodagidek. Unda nima qilasiz? Hammasini qaytarib olasizmi?

-Har qanday dori uchun, u biznikimi, yo boshqanikimi farqi yoq maxsus jarayonlardan otiladi. Tekshiruvlar qilinadi. Hammasi yozib qoyilgan. Umuman olganda, biz kongillilar bilan roy berayotgan hamma narsa haqida SSVga raport topshiramiz. Bizda bu borada ancha qatiy nazorat sistemasi joriy qilingan.

-OAVdagi vaksina haqidagi malumotlarni ogirlamoqchi bolgan xakerlar haqidagi malumotlardan kelib chiqib soramoqchi edim, vaksina ishlab chiqishdagi malumotlarning qanday qismi maxfiy tutiladi? Nimani ayniqsa alohida qatiy himoyalash kerak? Siz hech qachon hech kimga aytmaydigan Koshey olimi joyi qayer?

-Siz qandaydir texnologiya ichida yashayotganingizda ozingiz istaysizmi, yoqmi, shunday kopgina tajribalar shakllanadiki, ularni hatto patentga ham kiritmaysiz. Ularni ogirlash qiyin. Bu texnologiyani tushunish va undan foydalanish uchun 15-20 yil ishlash kerak. Xosh, buni qanday ogirlash mumkin? Faqat barcha ilmiy guruhni ham birga ogirlash kerak boladi. Vaksina bozorga chiqqach esa uning tarkibida nimalar borligini istalgan odam kora oladi. Bunda hech qanday maxfiylik bolmaydi.

-Dunyodan birinchi bolish ishtiyoqi bormi?

-Mendami? Yoq. Bolishi kerak ehtimol. Lekin yoq. Men doim ozim uchun boshqa maqsad qoyganman. Birlamchi vazifa oz yaqinlarimni himoya qilish. Chunki bu rostdan ham rosa qorqinchli bolgan edi va yaqinlarimni himoya qilish maqsadi juda kuchli. Buning ustiga, amerikaliklardan birinchi bolish, yevropaliklardan birinchi bolish bu bozorni egallash borasidagi moliyaviy maqsadlardir. Men esa bozor egallamayman. Men preparatlar ishlab chiqaraman. Va men uchun ozim chiqargan preparat yaxshi bolishi va samarali bolish muhim. Uni kim va qanday sotishi esa albatta muhim, lekin ikkinchi darajali.

-Axir siz oz tadqiqotlaringizda faqat antitana va T-hujayra singari bilvosita himoya effekti belgilarga qarayapsiz. Lekin emlanganlar emlanmaganlardan kora kamroq kasallanishi borasidagi statistikani hali yuritganingiz yoq. Shunday ehtimol bormi, laboratoriya tekshiruvlari hammasi yaxshi deb turgan paytda real hayotda vaksina samarasiz bolib chiqishi mumkinmi?

-Albatta, buning hammasi kuzatiladi va buni koramiz. Emlangan hayvonlar emlashdan keyin himoyalangan bolib chiqyapti ogmaxonlar ham, maymunlar ham. Shu sababli, vaksina ish bermasligi mumkin deb oylashga asos yoq. Bu bilan bogliq yagona xavf, agar shaxsiy fikrimni aytsam, immunitet qancha saqlanishi bilan bogliq. U bir yil turadimi, ikki yilmi, uch yilmi biz aniq bilmaymiz. Biz ham, boshqalar ham buni hozir ayta olmaydi. Axir kasallik paydo bolganiga atigi olti oy boldi.

-Qancha doza vaksina chiqarmoqchisiz?

-Chiqarish uchun ishlab chiqarishni kengaytirish kerak. Bu orinda SSV vaksinani ishlab chiqarish maydonchalariga imkon qadar tezroq kochirishga urinmoqda. Ishlab chiqaruvchilar ham maksimal tez bozorni egallashi, sifat taminlanishi kerak. Bu ham albatta muhim vazifalardan biri bolib, parallel hal qilib boriladi.

-Aytaylik, sizda hoziroq ruxsat bor va sizga qani, bizga 146 million doza vaksina kerak! - deyishdi.

-Men faqat Gamaleya institutida boladigan narsa uchun javob berishim mumkin. Hamkasblarimiz qanday quvvatlarga chiqishini ozlaridan sorash kerak. (Ular haqiqatan ham bizga hamkor boladi, raqib yoki dushman emas).

-Sizlarda qancha boladi?

-Yil oxiriga borib biz yiliga million doza vaksina chiqaradigan bolishimiz kerak. Yiliga uch million dozadan besh million dozagacha. Bizning ishlab chiqarishimiz uch bosqichda tashkillanadi. Barcha asbob-uskunalar va ashyolar buyurtma qilingan.

-Hatto hujayralarni ostirish uchun muhit borasida ham muammolar bolishi mumkin. Hammaga bir xil muhit kerak. Bunday muhit esa bizdan chiqmaydi, u import qilinadi. Bu bilan muammo bolmaydimi?

-Hozircha Rossiyani bu borada siquvga olinayotgani yoq. Nazariy jihatdan ha, muammo bolishi mumkin. Lekin shaxsan men bunday narsaga duch kelmaganman. Aksincha, ishlab chiqaruvchilar buyurtmani tezlashtirish uchun uni COVID-19 ga qarshi vosita yaratishda foydalanishimizga urgu berib buyurtma qilishni sorashmoqda.

-Siz qandaydir noroziliklardan chochimaysizmi? Masalan, avvaliga amaldorlarni emlashdan boshlasa-chi?

-Nima uchun men bundan chochishim kerak? Yoq, chochimayman. Bu savol menga emas. Mening masalam yaxshi mahsulot chiqarish va shu bilan mening vazifam bitadi. Davlat uchun ustuvor narsalarga hukumat va SSV qarashi kerak. Agar hukumat bizga tegishli qaror chiqarsa, biz unga amal qilamiz, undan tashqariga chiqmaymiz. Boshqa variant yoq. Biz boysunuvchi tashkilotmiz. Kimga berish, kimni birinchi orinda himoyalash bu hammasi hisob-kitob qilinadi va hisoblanmoqda. Ishonchim komil, bizda unaqa bularni himoyalaymiz, bularni esa yoq, deb ajratish bolmaydi.

-Yana qaysi joylarda sizning vaksinangiz ishlab chiqariladi?

-R-farm, Generium, Bonnofarm asosiy ishlab chiqarish maydonlari, bu kompaniyalar ozlari bizga murojaat qilishdi va ishtirok etishga ruxsat sorashdi.

-Moliyaviy jihatdan foydalimi?

-Ehtimol. Lekin ishonchim komilki, kopchilik uchun bu yirik ishlarga hissa qoshish imkoni ham.

-Bu kuchli ishtiyoqmi?

-Albatta. Katta ishlarga bosh qoshish, qanaqadir bolmagur ishga emas.

-Ehtimol, bu ahmoqona savoldir: siz qilayotgan ishingiz borasida Rossiya aholisi oldidagi masuliyatni his qilasizmi?

-Albatta. Okopda tushib olib, tashqarida nima bolayotganini kuzatib otirish kerak emas. Biz uchun bu haqiqatan ham katta chaqiriq va unga munosib javob berish kerak. Shundayki, bu mening mutaxassisligim, sen virusolog, mikrobiolog bola turib, bunday jarayondan chetda qolishing mumkin emas. Bu chaqiriqqa biz javob berishimiz kerak.

-Surbetlik uchun uzr, lekin ayting-chi, ozingizning eng yaqin qarindoshlaringiz koronavirus bilan kasallandimi?

-Qarindoshlarim kasallandi. Keksaroqlari kasalxonaga ham tushib qoldi.



Manba: Daryo.uz
: admin (18-08-2020, 09:56)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 27) ( 0) ( 26) ( 1)
:
-
:
:
20 ... -