» » Braziliya iqtisodiy mojizasiga sabab bolgan inqilob tarixi

Braziliya iqtisodiy mojizasiga sabab bolgan inqilob tarixi


Lotin Amerikasi mamlakatlari harbiylar ishtirokida davlat tontarishlari nihoyatda kop qayd etilgan mintaqa sanaladi. Qora kozoynakli generallarning davlat boshqaruvi tizginlarini oz qoliga olgan holatlar Janubiy Amerika qitasining deyarli har bir mamlakatiga xos. Generallar diktaturasi ommaviy qatagonlar, siyosiy raqiblarning jismonan yoq qilinishi, iqtisodiy ojizlik va aholining boshqa mamlakatlarga bosh olib chiqib ketishiga sabab bolgan.Daryo ana shunday mamlakatlardan biri Braziliyaning Ikkinchi jahon urushidan keyingi manzarasi haqida hikoya qiladi.

Lotin Amerikasi mamlakatlari ikki asrlik mustaqillik davrida buyuk kaudilolarning oz xalqini va mamlakatini yorqin kelajakka eltishlari borasida sanoqsiz vadalarni eshitib kelgan bolsa-da, mintaqa aholisi doim qashshoqlik, jinoyatchilik, ommaviy migratsiya, inflyatsiya kabi muammolar bilan hamnafas bolib kelgan.

Aynan shu sabab ham Lotin Amerikasi mamlakatlarida turgunlik, kuchli mamlakatlarning tasiriga tushib qolish, mahalliy oligarxlarning zulmini his qilish kabi tazyiqlarga uchragan. Hokimiyat esa faqat shaxsiy manfaatlarini oylagan, hokimiyatga ruju qoygan harbiylarning shaxsiy dala hovlisiga aylanib qolgan. Braziliya xalqining tarixi ham shunday ayanchli tarixdan benasib emas.

8-may sanasida Yevropa birlashgan ittifoqchi kuchlari va Sovet Ittifoqi Berlin yaqinidagi Karlsxorstda Germaniyaning oliy harbiy qomondonli Vermaxt ishtirokida Ikkinchi jahon urushida Gitler Germaniyasining batamom taslim bolgani haqidagi tarixiy hujjatni imzolaydi. Ayni shu paytda Braziliyada iqtisodiy liberal siyosat dasturi elon qilindi. Prezident Jetulio Dornelis Vargas oz maqomidan voz kechdi va mamlakatda yangi saylovlar otkazilishini elon qildi.

Mamlakatda demokratik siyosat dasturi elon qilindi va urush davrida toplangan zaxira mavjud savdo-sotiqdagi cheklovlarning olib tashlanishi natijasida mamlakat farovonligi uchun sarflana boshlaydi. Biroq mamlakat iqtisodiyotida hamon bir qator cheklovlar ustuvorlik qilardi. Inflyatsiyaning yuqori darajasi, mamlakatning import mahsulotlarga qaramligi, eksportning zaifligi mamlakatda ogir iqtisodiy boxronlarning bosh sababchilaridan biri edi.

Yangi saylovlarda aksar braziliyaliklar oz ovozlarini Ikkinchi jahon urushi davrida Vargasning mudofaa vaziri sifatida ishlagan Euriko Gaspar Dutrega beradi. 1946-yilda Braziliyaning yangi konsititutsiyasi qabul qilindi va mazkur konstitutsiya 1967-yilgacha amal qildi. 1951-yilga kelib Dutrening prezidentlik vakolati oz nihoyasiga yetib borar, surgunda bolgan Vargas yana Braziliya prezidentligi saylovlarida ishtirok etish istagini bildirdi va saylovlarda golib chiqdi.

Biroq 1954-yilga borib Vargas Braziliyada yuzaga kelgan siyosiy inqiroz tofonida qolib ketdi. Gap shundaki, prezidentning ukasi Benjamin Vargas muxolifatchi partiya yetakchisi Karlos Laserdoning hayotiga suiqasd qilish mojarosiga aralashib qoldi. Vaziyat Laserda tarafida bolishi kerak edi, ammo kutilmaganda Vargas vafot etdi va vafot etgan prezidentning tarafdorlari Riod de Janeyro kochalarida muxolifatga qarshi bosh kotardi. Laserda AQShga qochishga majbur boldi.

1955-yilda otkazilgan prezidentlik saylovlarida Juselinu Kubichek de Oliveyro prezident etib saylandi. U qisqa fursatda Braziliyada amaliy islohotlar amalga oshirilishini vada qildi. Biroq bu islohotlar Kubichekning biroz populist ekanidan dalolat edi. Sababi u besh yil mobaynida Braziliya iqtisodiyoti 50 yilda erishadigan natijalarga erishishini vada qilgandi. Shunday bolsa-da, Kubichekning prezidentligi davrida iqtisodiyot, talim, infratuzilmalarda bir qator islohotlar otkaziladi. Mamlakatning poytaxti Rio-de-Janeyrodan Braziliyaga kochiriladi. Kubichek prezidentligi davrida Braziliya iqtisodiyotida sezilarli ijobiy ozgarishlar qayd etiladi.

Kubichekdan song mamlakat prezidentligiga qisqa muddatga Janio Kuadros keldi va istefoga chiqishga majbur boldi. Uning ornini esa Juan Gulart egallaydi. Aynan Gulartning prezidentligi davrida Braziliyada harbiylar mavqeyining oshishi va 1964-yildagi harbiy tontarish sodir boldi.

Juan Gular prezidentligi davrida prezidentlik instituti vakolatlari qisqartirildi va mamlakatda parlamentar respublika tizimi elon qilindi. Mamlakat iqtisodiyoti esa hamon ota murakkab, ustiga-ustak mamlakatda inflyatsiya darajasi yuqori, aholining katta qismi qashshoqlikda kun kechirar, sollar va onglarning hokimiyat uchun murosasiz jangi avj olgan davrlar edi.

Aynan shu vaziyatda harbiylar vaziyatni onglash uchun hokimiyat tizginini oz qollariga olishga ahd qiladi. Shu tariqa Braziliya tarixida 20 yildan oshiq vaqt davomida mamlakat tepasida harbiylar birin-ketin almasha boshlaydi. Harbiylar diktaturasi paytida prezidentlik lavozimi mavjud bolsa-da, u nomigagina ish olib borardi.

Mamlakatning iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy hayotida harbiylarning mavqeyi ustunlik qilardi. Hokimiyat tepasiga kelgan harbiylar mamlakatdagi siyosiy va iqtisodiy vaziyatni barqarorlashtirishni ozlarining asosiy vazifasi sifatida belgilaydi. Konstitutsiyaga ozgartirish kiritilishi oqibatida hukumat oz vakolatlarini kengaytirib oldi. Mamlakatda ommaviy namoyishlar otkazish taqiqlanadi, ommaviy axborot vositalarida senzura joriy qilindi.

Yana bir jihatni alohida takidlash joiz, Braziliyadagi harbiylarning hokimiyati qoshni Argentina, Chili kabi mamlakatlardagidan kora ancha insonparvarroq va millatparvarroq edi. Braziliya harbiylari mamlakatning iqtisodiy boxrondan chiqib ketishiga xizmat qiladi. Kongress tarqatilgan, siyosiy maydon dushmanlardan tozalangan bolsa-da, harbiylar mamlakat iqtisodiyotini ijobiy tarafga ozgartirish uchun iqtidorli mutaxassislarni jalb qiladi. Ular orasida Roberto Kampus, Delfima Nyeto, Oktavio de Bulyesalar bor edi.

19651966-yillardan Braziliya iqtisodiyotida faol osish kuzatildi. 1976-yilgacha mamlakat iqtisodiyoti yiliga 8-10 foizlik suratlarda osib bordi. Keyinchalik mazkur osish suratlari ancha pasaygan bolsa-da, jahon hamjamiyati Braziliyaning harbiylar davridagi iqtisodiy korsatkichlarini Braziliya mojizasi deb etirof etadi.

Iqtisodiy osish korsatkichlari yaxshilangan bolsa-da, bu oddiy braziliyaliklarning hayoti yaxshilandi deb xulosa qilmaslik kerak. Sababi, mamlakatda ijtimoiy tengsizlik ham avj olib borar, 50mingga yaqin braziliyaliklar turmalarga tashlangan edi. Har qanday norozilik namoyishi shafqatsizlik bilan bostirilardi. 10 minglab aholi esa mamlakatni tashlab chiqib ketishga majbur boladi.

Harbiy tontarishdan song Braziliyaning asosiy iqtisodiy hamkorlari Fransiya, Germaniya Federativ Respublikasi, Buyuk Britaniya va AQSh bolib qoladi. Ajablanarlisi shundaki, harbiylar mamlakatning iqtisodiy osishini yaxshilagan bolsa-da, oz iqtisodiy hamkorlaridan harbiy texnikani sotib olishda ogir harbiy texnikalarning ishlatilganlarini xarid qilardi, ammo aviatsiya va dengiz floti haqida gap ketganda, zamonaviy eng yangi harbiy transport vositalarini sotib olardi. Misol uchun, F-5 rusumli qiruvchi uchoqlarni sotib olish uchun harbiylar 111 million dollar mablag sarflaydi. Ammo sekin-asta Braziliya iqtisodiyoti harbiylar davridan avvalgi holatga qayta boshlaydi.

1969-yilnng 31-avgust sanasida 64 yilgi harbiy tontarishning tashkilotchisi bolgan sobiq harbiy vazir Artur da Kosta-i-Silva insult kasalligini boshidan kechirdi. Prezident oz yotogida avval bir-ikki soz aytmoqchi boladi, ammo gapira olmaydi, song qoliga ruchka olib, fikrlarini yozishga urinadi, biroq buning uddasidan ham chiqa olmaydi. Mamlakatda Artur da Kosta-i-Silvaning yurak xurujini boshidan kechirgani haqidagi malumot tarqalib ketadi. Muomalaga layoqatsiz bolib qolgan prezident ornini esa darhol harbiylar egallashga jazm qiladi.

Bu paytda Braziliyada diktatura eng avjiga chiqqan. Harbiylar hamon oz hokimiyatlarini boshqalar bilan bolishishni istamaydigan vaziyat. Agarda Kostaga biror narsa bolsa, uning ornini vitse-prezident Pedro Aleysho egallashi kerak edi. Ammo harbiylar uning hokimiyatni oz qoliga olishiga yol bermaydi. Natijada, hokimiyat tepasiga Milliy tasis kengashining direktori Ulis Gimaraynsh tabiri bilan aytganda uch qogirchoq general Aurilio de Lira Tavares, Augusto Xamanna Gryunevalda va Marsio de Souza e Mellolardan iborat harbiy xunta keladi. Harbiy xuntada kim yetakchi ekanini bilib bolmas, ular muhim qarorni qabul qilayotganda uchovlari ham ishtirok etar va hujjatga imzo qoyishda esa harbiy bolinmalarning qaysi biri dastlab tashkil topganiga qarab generallar birin-ketin imzo qoyardi.

Xunta hokimiyat tepasiga kelgan ayni damda AQShning Braziliyadagi elchisi Charlz Berk Elbrik ham ogirlab ketiladi. AQSh bosimi ostida harbiy xunta elchining ozod qilinishi evaziga 15 nafar siyosiy mahkumga ozodlik berishga va ularning mamlakatdan chiqarib yuborilishiga rozilik beradi. Elchi esa sog-omon oz oilasi bagriga qaytadi.

Harbiylarning Braziliyada hokimiyatga intilishini sollarning, kommunistlarning hukumatda bosh bolishidan xavfsirash, boylikka intilish, mamlakatni qudratli qilishga harakat sifatida tushunish mumkin bolsa-da, ularning ommaviy qatagonlarga yol qoygani, soz erkinligini, ommaviy namoyishlarni taqiqlaganini oqlab bolmaydi. Ularning ommaviy qirgin, genosid, ochiq talonchilik yolini tutganligi esa bu jinoyat. Harbiylar millatni himoya qilishi kerak, faqat jang maydonlaridagina ular oz ishlarini qoyilmaqom qilib bajaradi.

Jahongir Ergashev tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (31-08-2020, 21:10)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 39) ( 0) ( 36) ( 3)
:
-
:
20 ... -