» » Fransiya-Germaniya ixtilofining ildizi va ikki jahon urushining onasi. Sedan qalasidagi jangga 150 yil boldi

Fransiya-Germaniya ixtilofining ildizi va ikki jahon urushining onasi. Sedan qalasidagi jangga 150 yil boldi


1870-yili Fransiya imperatori Napoleon III tushib borayotgan obrosi hamda Fransiyaning oldingi qudratini tiklash maqsadida Prussiyaga urush elon qildi. Ushbu urush tarixga Fransiya-Prussiya urushi nomi bilan kirdi. Shu yili 1-sentabr kuni urush taqdirini amalda hal qilgan Sedan qalasi jangi bolib otdi. Bu jang tarixchilikda Fransiya va Germaniyaning bugunga qadar davom etayotgan ixtilofining asosiy sabablaridan biri, shuningdek, keyinchalik roy bergan ikki jahon urushining ildizi sifatida baholanadi.

Daryo sana munosabati bilanushbu jang tarixi va tafsilotlari haqida hikoya qiladi.

Fransiya hamda Prussiya ortasidagi urush 1870-yil 19-iyuldan 1871-yil 28-yanvarga qadar davom etdi. Urushni dastlab Fransiya boshladi. Bu paytda Fransiya ikkinchi imperiya boshqaruvi ostida edi. Imperator esa Napoleon I Bonapartning jiyani Napoleon III edi. Bu paytga kelib Germaniya bir nechta mayda davlatlarga bolinib ketgan edi. Ular ichida eng yirigi Prussiya qirolligi bolib, uning bosh vaziri mashhur siyosatchi Otto fon Bismark edi.

Urush Yevropada oz mavqeyini yoqotayotgan va yakkalanib qolgan Fransiyaga bir paytlardagi qudratini tiklash va oz hududlarini Germaniya hisobiga kengaytirish imkonini berar edi. Urushning yana bir sababi esa boshab qolgan Ispaniya taxti uchun korsatilgan nomzod edi.Fransiya Prussiya tomonidan taklif etilgan nomzodni qollab-quvvatlamadi va bundan oziga nisbatan xavf bor deb hisobladi.

1870-yil 19-iyul kuni Fransiya harbiy qudrati zaif bolishiga qaramay, ozidan son va sifat jihatdan kuchli Prussiyaga urush elon qildi. Fransuz qoshini yaxshi tayyorgarlikka ega emas, son jihatdan kamchilik edi. Urushga Fransiya 300ming sonli armiya bilan kirgan bolsa, Prussiya qoshinlari 500mingni tashkil qilardi. Bundan tashqari, fransuz armiyasida aniq harbiy strategiyaning ozi yoq edi. Nemis armiyasi esa 18641866-yillarda Daniya va Avstriyaga qarshi galabali yurishlardan qaytgan va katta tajribaga ega bolib, harbiy texnikalar borasida ham ancha ustun edi.

Nemislardan bir nechta jabhalarda maglubiyatga uchragan fransuz armiyasi avgust oyining oxiriga kelib Metz va Sedan qalalariga chekinishga majbur boldi. Shu tariqa 1-sentabr kuni nemislar Sedan qalasini qamal qilishni boshladi.

Sedanda fransuzlarning 120 ming kishilik armiyasi bor edi (Pierre Congar, Jean Lecaillon et Jacques Rousseau, Sedan et le pays sedanais, vingt si?cles dhistoire, ?ditions F.E.R.N., 1969, 577 p., p. 502-503). Qoshin tortta guruhga bolingan bolib, bir-biri bilan ozaro bogliq edi. Butun qoshinga Mak Magon qomondonlik qilayotgandi. Napoleon III esa u bilan birga bolsa-da, harbiy operatsiyalarga aralashmadi.

Nemis konfederatsiyasi armiyasi esa 200 ming kishilik qoshin bilan Sedan ostonasida edi. Nemislar qoshiniga Gelmut Von Moltke bosh qomondon edi. Shuningdek, Prussiya qiroli Vilgelm va uning bosh qomondoni hamda kansleri Otto fon Bismark ham osha yerda edi va ular jangni Sedanning janubi-garbida joylashgan Frenua qishlogi yaqinidagi tepalik ustidan kuzatib bordi.

31-avgust kunning ikkinchi yarmida nemislar Sedanni orab ola boshladi. Fransuz generallaridan biri 1-diviziyaning qomondoni Ogyust Aleksandr Dyukrot butun qoshinni Sedan shimoliga, Illi tekisligida joylashtirishni maslahat berdi. Bu esa nemislar Sedanni orab olsa, chekinishga imkon berar edi. Ammo prussiyaliklar kuchlari haqida yetarli malumotga ega bolmagan Mak Magon buni qabul qilmadi. Balki qabul qilganida imperator chekinib, Parij mudofaasini tashkil qilishi yoki Prussiya bilan tinchlik bitimiga kelishishi ham mumkin edi.

Jang 1-sentabr sahardan oldin boshlandi. Hujumni bavariyaliklar boshlab berdi. Soat 7:00 da fransuz armiyasi qomondoni Mak Magon yaralandi va bosh qomondonlikdan ketdi. Uning orniga Dyukrot bosh qomondon boldi va u chekinishga buyruq berdi. Ammo qomondonlik uchun nizo kelib chiqdi va Emmanuel Feliks de Vimpfen qomondonlikka davogarlik qildi hamda Dyukrotning buyruqlarini bajarishdan bosh tortdi va ularni bekor qildi. Shu kuni uch soatda fransuz qoshiniga uchta bosh qomondon almashdi va ularning har biri oz rejasi bilan ortaga chiqdi.

Sedanning har bir burchagida janglar boldi. Fransuz armiyasining qutulishiga bolgan yagona imkon ham boy berilgan edi. Sedan shimolidagi Mezyerga chekinish yolidagi Illi tekisligi prussiyaliklar tomonidan egallab olindi.

Fransuz qoshini Sedan qalasida qamalib qoldi. Ularni tort tomondan qurshab olishdi. Qoshin tartibsizlikka uchradi. Nemislar otda, piyoda, aravalarda toplar bilan ularga qarab kelar edi. Butun nemis qoshini Sedan markaziga qarab yura boshladi. Shaharning 7-8 joyiga ot qoyildi. Askarlar berkinish uchun joy talashardi. Bir nechta generallar imperator atrofini orab oldi va shahar mamuriyati binosiga joylashib oldi. Faqatgina Vimpfen jangni davom ettirayotgan edi.

Qolgan qoshin esa nima qilishini bilmay qoldi. Napoleon esa oq bayroq kotarishga buyruq berdi. Feliks For Vimpfenning buyrugi bilan uni qayta tushirdi. Ammo imperator turib olganidan song, bayroq yana qaytadan kotarildi va jang toxtadi (Pierre Congar, Jean Lecaillon et Jacques Rousseau,Sedan et le pays sedanais, vingt si?cles dhistoire, ?ditions F.E.R.N.,1969, 577p.,p.515-516).

Soat 16:30 da Prussiya qiroli shaharning janubiy darvozasiga elchi yubordi. U esa Sedan mamuriy binosiga, imperatorning oldiga olib borildi. Eng qizigi, imperatorning u yerda ekanini nemislar bilmas edi. Napoleon III esa Prussiya qiroliga xat yozdi: Qadrli birodarim, qoshinlarim orasida olish nasib qilmagani uchun sizga qilichimni topshirishdan boshqa ilojim yoq.

Xat Vilgelmga yetlkazildi va u imperatordan taslim bolish (kapitulyatsiya) haqidagi bitimni imzolashga odam yuborishni soradi. General Vimpfen shu kuni kechga nemis bosh shtabiga bordi. Dastlab u kelishuv yolini izladi. Ammo Bismark hech qanday shartlarsiz kapitulyatsiyaga qattiq turib oldi.

Imperatorning Vilgelm bilan uchrashishga bolgan urinishlarini Bismark oldini oldi. 2-sentabr kuni soat 11:30 da ikki davlat generallari Belvyu qasrida fransuz armiyasining taslim bolish haqidagi shartnomasini imzoladi. Oradan bir muncha vaqt otgach, Vilgelm qasrga yetib keldi. Imperatorning u bilan qilgan 15 daqiqalik uchrashuvi hech narsani ozgartirmadi.

Kapitulyatsiya shartlariga kora, qurol-yarog, otlar, bayroqlar goliblar qoliga topshirildi va 83 ming fransuz askari asir qilinib Germaniyaga olib ketildi. Imperator Napoleon III esa Kassel shahridagi Vilgelm shoh saroyiga qamab qoyildi. Shuningdek, asir olingan armiyaning katta qismi urushning keyingi davrida fransuzlarning oziga qarshi ishlatilishi belgilandi, 550 nafar askar esa nemislarga qarshi urushmaslik sharti bilan ozod qilindi.

Sedan jangining eng muhim natijasi Fransiyada respublika tuzumining qayta tiklanishi boldi. 4-sentabr kuni parlamentdagi qarshilik va parijliklarning noroziligiga qaramasdan, Leon Gambetta imperatorning taxtdan qulatilganini elon qildi. Birozdan keyin esa Parij mamuriyatida Jyul Ferri va Jyul Favre hamda boshqa deputatlar oldida Gambetta respublika elon qildi. Mamlakatda milliy mudofaa hukumati tuzildi hamda unga 11 nafar parijlik deputat kiritildi. Sedandagi maglubiyat Metzdagi qamalga qaramasdan, hukumat maglubiyatni tan olishdan bosh tortdi. Ammo 20-sentabrdan boshlab Parij qamal qilina boshlandi.

Sedan jangi Fransiya va Yevropa tarixida muhim burilish yasagan janglardan biri boldi desak, yanglishmagan bolamiz. Sababi u tufayli Fransiyada bir tuzum agdarilib, ortidan keyinchalik Yevropani boshqaradigan yangi bir tuzum dunyoga keldi.

Sedandagi maglubiyat fransuzlar uchun oyna vazifasini otadi. Fransiya sanoat inqilobini amalga oshirgan bolsa-da, harbiy rahbarlar modernizm goyalarini amaliyotga tatbiq qila olmadi. Ular oldingi galabalardan faxrlanib yurishda davom etdi. Ular nemislarning Avstriya ustidan qozongan galabasidan saboq olmadi. Sedandan oldingi bir nechta kichik muvaffaqiyatlardan foydalana olmadi. Sedandagi maglubiyat tuzumni almashtirish bilan birga, III respublikaga armiyani qaytadan tashkil qilishi, modernizatsiyalash, harbiy xizmatni majburiylashtirish, uning tuzilmalarini bir maromda ishlashini taminlash kerakligi kabi bir nechta kamchiliklarni ham korsatib berdi.

2-sentabr kuni Germaniya imperiyasida Milliy bayram (Sedantag) kuni sifatida 1918-yilgacha nishonlandi. Hozir ham u yerdagi ayrim kochalarning Sedan deb nomlanishi ushbu galabani eslatib turadi. Sedan shahri ikki jahon urushida ham muhim strategik janglar bolib otgan shahar bolib qoldi. Nemislar 1914-yil avgustda va 1940-yil 13-mayda yana Sedanni qamal qildi.

Oxir-oqibatda Fransiya urushda yengildi va Prussiya bilan shartnomaga kora, bir qator hududlaridan, jumladan, Elzas va Lotaringiyadan ayrildi. Bu esa keyinchalik fransuz revanshizmiga asos soldi. Hatto 2006-yil 22-noyabrda fransuz hamda nemis tillarida faoliyat olib boruvchi ARTE telekanalida 1870-yilgi Fransiya-Prussiya urushi XX asrdagi ikki jahon urushining onasi sifatida talqin ham qilindi.

Jahongir Ostonov tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (2-09-2020, 09:55)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 42) ( 0) ( 40) ( 2)
:
-
:
20 ... -