» » Toshkentning Yangi hayoti. Poytaxtning hududiy tuzilishi oxirgi 100 yilda qanday ozgarib bordi?

Toshkentning Yangi hayoti. Poytaxtning hududiy tuzilishi oxirgi 100 yilda qanday ozgarib bordi?


Shu yilning 5-avgust kuni Shavkat Mirziyoyev Toshkent shahri tuzilishini qayta korib chiqish taklifi bilan chiqdi. Endilikda ayrim hududlarni Toshkent shahriga qoshish va, aksincha, ayrim hududlarni chiqarish masalasi korib chiqilmoqda.

Shahar antropologiyada va tarixchilikda ancha murakkab tushuncha, kishilik sivilizatsiyasining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ayniqsa poytaxtlar va yirik savdo va madaniyat markazlarining davlatlar va mintaqalar taraqqiyotidagi orni muhim boladi. Turli siyosiy tuzumlar, tarixiy davrlar shahar tashqi qiyofasida ham aks etadi. Shu jihatdan Toshkentda moljallanayotgan ozgarishlarni tahlil qilish va tushunish muhim. Buni yaxshiroq anglash uchun esa Toshkentning bugungi qiyofasida yaqqol izlarini saqlab turgan yaqin otmishga murojaat qilish lozim.

Daryo OzR FA Tarix instituti katta ilmiy xodimi Jamshid Peremkulovning Toshkent shahri hududi yaqin otmishdagi sovet davri va mustaqillik yillaridagi ozgarishiga bagishlangan maqolasini taqdim etadi.

Prezident Shavkat Mirziyoev 2020-yil 5-avgust kuni Toshkent shahri mamuriy-hududiy tuzilishi bilan bogliq masalalarni mutasaddi tashkilot rahbarlari hamda soha mutaxassislari bilan muhokama qilganda sovet hukumati boshqaruvi davrida yolga qoyilgan shahar mamuriy hududiy tuzilishi bilan bogliq muammolar haqida ham toxtalib otdi. Jumladan, Toshkent shahri tarkibida viloyat tasarrufidagi hamda, aksincha, viloyat tarkibida shahar tasarrufidagi hududlar orin olgani, bu esa shahar aholisi uchun noqulayliklar keltirib chiqarayotgani etirof etildi.

Toshkent shahri shu nomdagi viloyatda joylashgani tufayli uning hududiy jihatdan ozgarishi viloyat hududiga tasir etib keladi. Ozbekiston Milliy arxivi, Toshkent viloyati hududiy arxiv boshqarmasi jamgarmalarida saqlanayotgan Toshkent shahriga oid manbalarida qayd etilishicha, 1929-yilda respublika poytaxti Samarqand shahridan Toshkentga kochirilgach, shahar mamuriy jihatdan tort qismga bolinib, sovet mafkurasiga mos nomlarda qayta tashkil etildi.

Toshkentning Eski shahar qismida Oktabr (Shayxontoxur dahasi ornida) va Stalin (Beshyogoch dahasi ornida), yangi shahar qismida esa Lenin (hozirgi Mirobod) hamda Proletar tumanlari tashkil etildi. 1935-yilga kelib Proletar tumani Kuybishev nomiga (hozirgi Mirzo Ulugbek) ozgartirildi. Shahar markazidan oqib otuvchi Bozsuv kanali shaharni ikki qismga ajratib turar edi.

Mamuriy jihatdan katta hududni oz ichiga qamrab olgan shahar boshqaruvida noqulayliklar yuzaga kelgach, sovet hukumati 1936-yilda shahar tarkibida yana ikkita tuman tashkil etishga qaror qildi. Natijada Kirov (bugungi Yunusobod) hamda Frunze (bugungi Yakkasaroy) tumanlari shahar tarkibidan orin oldi.

Sovet davrida paxta dalalarini kengaytirish maqsadida shaharlar atrofidagi xojaliklarni viloyat tarkibiga olindi. Xususan, Eski shahar atrofidagi Oktabr tumaniga qarashli yettita, Kirov tumaniga qarashli sakkizta, Stalin tumaniga qarashli uchta xojalik shahar tarkibidan chiqarilib, Toshkent viloyati tarkibidagi Kalinin tumaniga qarashli toqqizta xojalik bilan qoshib yuborilib, ularning negizida Toshkent viloyati hududida Toshkent tumani tashkil etildi.

Shuningdek, shu yili yangi shahar atrofidagi Frunze, Lenin, Kuybishev tumanlariga qarashli jami beshta xojalik, Toshkent viloyati Orjonikidze tumanidagi beshta xojalik bilan birlashtirilib, markazi Qoyliq bolgan viloyat tarkibidagi Qorasuv tumani tashkil etildi. Buning oqibatida shahar aholisiga asrlar davomida xizmat qilib kelgan boglar buzib yuborilib, uning ornida paxta dalalari vujudga keldi.

Ikkinchi jahon urushi davrida Ozbekistonga front atrofidagi koplab sanoat korxonalari va ular bilan birga kadrlar kochirib keltirilishi tufayli shahar atrofidagi hududlarni yangi kochib kelgan aholi ozlashtirdi. Toshkent viloyati tarkibidagi Toshkent, Kalinin hamda Qorasuv tumanlarida yangi aholi manzilgohlari vujudga keldi. Bu manzilgohdagi aholining asosiy qismi yangi sanoat korxonalari ishchilarini tashkil etgani bois hukumat qarori bilan 1959-yilda bu tumanlarning shahar bilan chegaradosh hududlari shahar tarkibidan orin oldi. Shu tariqa, Kalinin, Toshkent, Qorasuv, Orjonikidze tumanlari Toshkent viloyati va Toshkent shahri ortasidagi chegara hududlar etib belgilandi.

Urushdan keyingi yillarda shahar janubga tomon ham kengayib bordi. 1959-yilga oid manbalarda qayd etilishicha, Qorasuv tumani tarkibidagi Ozgarish xojaligiga qarashli Sergeli qishlogi aholisining osib borishi bilan shu nomdagi shaharchaga aylantirildi.

XX asrning 60-yillarida sovet hukumati shaharlarda kichik hajmdagi arzon uy-joy qurish boyicha ishlab chiqqan dasturi Toshkent shahrida ham amaliyotga joriy etildi. Buning natijasida shahar yangi hududlar hisobiga kengaydi: shimoli-sharq boylab Toshkent shahridan 14 kilometr uzoqlikda Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi instituti ilmiy xodimlari uchun 1961-yilda Mirzo Ulugbek nomidagi shaharcha bunyod etildi. Bu hudud geografik jihatdan Toshkent shahriga tutash bolmasa-da, mamuriy jihatdan shahar tasarrufidan orin oldi. Hududda olib borilgan uy-joy qurish siyosati 1963-yilda shaharda tashkil etilgan yangi Chilonzor tumanida davom etdi.

1966-yilda Toshkent shahrida sodir bolgan zilzila oqibatida shahar markazidagi Qashqar mahallasi va unga yondosh hududlarga katta talafot yetdi. Talafot korgan aholini tez fursatda uy-joy bilan taminlash maqsadida Sergeli hududida yuzlab arzon, ikki qavatli yogoch turar-joylar barpo etildi. Shu tariqa 1967-yilda Toshkent shahri tarkibida Sergeli tumaniga asos solindi. Tumandagi turar-joylar vaqtinchalik boshpana sifatida qurilgan bolib, yangi kop qavatli uylar qurilishi bilan aholini kochirish rejaga kiritilgan edi. Biroq sovet boshqaruvining keyingi yillarida shaharning ushbu qismi etibordan chetda qoldi.

Toshkent shahridagi zilziladan talafot korgan hududlarni qaytadan tiklash maqsadida mamlakatning turli chekkalaridan quruvchilar jalb etildi va markaziy tumanlarida bir xil namunadagi kop qavatli uylar qurishga kirishildi. Yangi qurilgan uy-joylar hisobiga Toshkent shahrida yangi tumanlar yuzaga keldi. Masalan, 1968-yilda shahar tarkibida Hamza tumani (bugungi Yashnobod) vujudga keldi.

1969-yilda Toshkent viloyatini poytaxtdan hududiy jihatdan ajratish maqsadida shahar atrofida avtomobil halqa yoli qurilishi shaharning logistika tizimida yangi bosqich boldi. Biroq qurilish jarayonida viloyat tarkibidagi hududlar shaharda va, aksincha, shahar hududiga qarashli yer maydonlari viloyatda qolib ketgan edi. Bu keyingi yillarda shahar hududining ozgarishida noqulayliklar keltirib chiqardi.

Xonadoni zilzila oqibatida talafot korgan aholining malum qismi yangi qurilgan kop qavatli uylarga kochib otishdan kora, davlatdan tovon puli olib, shaharning garbiy tarafida mahalliy ananalarga mos ravishda uy-joy qurishni afzal bildi. Bu hududlarning ozlashtirilishi bilan Toshkent shahrida 1970-yilda Sobir Rahimov (bugungi Olmazor), 1977-yilda Akmal Ikromov (bugungi Uchtepa) tumanlari tashkil topdi.

Sovet hokimiyatining songgi yilida, yani 1990-yilda Toshkent viloyati hududidan Toshkent shahriga Bektemir tumani biriktirildi. Shu tariqa Toshkent shahri tarkibida sovet hukumati boshqaruvi davrida 11 ta tuman vujudga keldi.

Mustaqillik davrida Toshkent tarkibidagi tuman nomlari ozgartirildi. 1992-yilda Oktabr tumani ozining qadimiy nomi Shayxontohurga, Kirov Yunusobodga, Kuybishev Mirzo Ulugbekka, Frunze Yakkasaroyga, Lenin Mirobodga ozgartirildi. Bundan tashqari, 2005-yilda Toshkent shahridagi Akmal Ikromov tumani tarixiy Uchtepa nomini oldi; 2010-yilda Sobir Rahimov tumani Olmazor sifatida qayta tashkil etildi; 2014-yilda Hamza tumani Yashnobod tarzida qayta tuzildi.

Bu davrda ham shahar hududi Toshkent viloyati hisobiga ozgarib bordi. Dastlab, 1994-yilda bu boradagi hukumat qarori elon qilindi. Unga kora, shahar hududi 2 676 gektarga kengaydi. Bu kengayish asosan Toshkent viloyatidagi Zangiota tumani hisobidan amalga oshirildi.

Keyingi bosqich Toshkent viloyatini mamuriy jihatdan ixchamlashtirish hamda boshqaruv tizimini soddalashtirish maqsadida 2010-yilda viloyatdagi Toshkent tumani tugatilib, uning hududi viloyat tarkibidagi Zangiota tumani ixtiyoriga otishi bilan bogliq boldi. Bu jarayonda sobiq Toshkent tumanining Zangiota tumaniga nisbatan boshqaruv uchun noqulay bolagi Toshkent shahrining Hamza tumanidan orin oldi.

Mustaqillik davriga kelib, Toshkent shahrining poytaxt maqomidan kelib chiqqan holda uni yirik megapolis shahar sifatida shakllantirish uchun malum ishlar amalga oshirildi. Avvalo, eski va yangi shahar ortasidagi suniy tosiq olib tashlandi. Bu borada ichki avtomobil qatnov yollari qurish jarayoni muhim bosqich boldi. 20152016-yillarda ikki bosqichda qurib foydalanishga topshirilgan Nurafshon kochasi bu borada muhim qadam boldi.

Songgi yillarda shahar hududini Toshkent viloyatiga nisbatan aniq belgilash, shahar tarkibida qolib ketgan viloyat tasarrufidagi mamuriy birliklarni viloyatga otkazish hamda viloyat tarkibidan orin olgan shaharga qarashli hududlarni viloyat ixtiyoriga otkazish dolzarb masalaga aylandi. Bu shahar infratuzilmalarini tashkil etishda hamda uning rivojlanish istiqbolini belgilashda xalaqit berib kelayotgan muammolar qatorida edi. Ayniqsa shahar bosh rejasi tasdiqlanishi ham shu masalaga bogliq edi.

Prezidentning 2020-yil 5-avgust kuni soha mutaxassislari bilan uchrashuvda ayni shu masala muhokama qilingani bejiz emas. Muhokamada shahar hududini belgilash boyicha aniq rejalar ishlab chiqilib, davlat rahbariga taqdim etildi. Ushbu loyiha boyicha Toshkent shahri tarkibidagi mamuriy boshqaruvga noqulay hududlar viloyat ixtiyoriga otkazish taklifi maqullandi. Shunday hududlar qatorida Mirzo Ulugbek tumani nazoratidagi Toshkent viloyati Qibray tumani hududida joylashgan Ulugbek shaharchasi bolib, u poytaxtdan 14 kilometr uzoqda joylashgan edi. Shaharchani Qibray tumani mamuriy markazi sifatida qayta tashkil etish taklifi ilgari surildi.

Bundan tashqari, shaharning Uchtepa tumani tarkibidagi Orikzor mahallasi hududi viloyatning Zangiota tumani hududidan orin olgan edi. Bu manzilgohni ham shahar tarkibidan viloyat tarkibiga otkazish maqullandi. Chilonzor tumanining Sergeli tumani bilan tutash 135 gektar maydoni, Sergelidagi sanoat zonasi orin olgan 35 gektarlik yer maydoni halqa yoli chegarasida viloyat hududida orin olgani bois Toshkent viloyati tarkibiga qoshib yuborish taklif etildi. Shu tariqa, Toshkent shahri hududidan avval orin olgan 1 010 gektar maydon viloyat tasarrufiga otkazish taklifi maqullandi.

Shuningdek, Toshkent viloyati tarkibidagi Zangiota, Ortachirchiq, Yuqorichirchiq tumanlari ixtiyoridagi hududlar Toshkent shahri tarkibidan orin olib, ular asosida shaharda Yangi hayot tumani tashkil etish rejaga kiritildi. Ushbu yangi tuman tarkibiga shahardagi Sergeli hamda Bektemir tumanlarining bir qismi ajratilishi bilan uning umumiy maydoni 5 300 gektarni qamrab olishi malum boldi.

Oz navbatida, Toshkent shahridagi Bektemir tumaniga viloyatning Yuqorichirchiq, Quyichirchiq va Zangiota tumanlaridan yer maydonlari ajratib berildi. Natijada, Bektemir tumani maydoni 5 300 gektarga yetdi. Bundan tashqari, Sergeli tumani oraligida qolib ketgan Xonobod hududi viloyatning Zangiota tumanidan Sergeli tumaniga otadigan boldi.

Ushbu muhokamada viloyat tarkibidagi Chirchiq daryosidan shaharga qaragan 4 356 gektar yer maydoni Yashnobod tumaniga otkazish taklifi qabul qilindi. Shu tariqa, Toshkent viloyati hududidan poytaxt ixtiyoriga 10 196 gektar jalb etishga kelishib olindi.

Sovet hukumati boshqaruvi yillarida Toshkent shahri kommunistik mafkuraga asoslangan shaharsozlik qonuniyatlari doirasida shakllantirildi. Jamiyat hayotida yuz bergan voqeliklar shaharga oz tasirini otkazib keldi. Deylik, Ikkinchi jahon urushi tufayli shaharda sanoat korxonalari va ishchilar kopaygan bolsa, 1966-yilgi zilziladan keyin shaharda kop qavatli bir tipdagi uylar qurilishi jadallashganini kuzatish mumkin. Bu uylar nafaqat zilzila tufayli uysiz qolganlar, balki shu uylarni qurish uchun yordamga kelgan quruvchilar bilan ham toldi. Bu shaharda aholi migratsiyasi kuchayishiga olib keldi.

Mahalliy aholining katta qismi shahar chekkasidagi yerlarda uy-joy qurishni afzal bildi. Natijada, shahar chetidagi hududlarning Toshkent shahri bilan aloqalari kuchayishiga, bu esa hududda aglomeratsion jarayonlar yuzaga kelishiga sabab boldi. Vaqt otishi bilan agromeratsiya hududlari shahar tarkibidan orin egalladi. Shuningdek, yangi sanoat korxonalari ishchilari uchun alohida mavzelar qurilishi shaharning kengayishida yana bir omil bolib xizmat qildi.

Shahar kengayib, aholisi ortib bordi. Shu bilan birga, sovet davrida mustamlaka davridan qolgan eski shahar muammosi yechimini topmadi, aksincha, shaharning ikki qismidagi tafovutlar yanada kuchaydi. Bu, ayniqsa, muhandislik infratuzilmasi, uy-joy qurilishida yaqqol namoyon boldi eski shaharga yangi shaharga nisbatan kamroq etibor berib kelindi.

Mustaqillik yillarida Toshkent shahri mamuriy jihatdan yangicha korinish oldi. Ayniqsa eski hamda yangi shahar muammosi qisman bartaraf etildi. Shuningdek, Toshkent atrofidagi manzilgohlarga shahar aholisi migratsiyasi kuchaygani, respublikadagi boshqa viloyatlardan poytaxtga aholi oqimi osib borgani uning hududiy kengayishida muhim omil boldi. Ammo tumanlar taqsimotidagi nomutanosiblikdan tashqari, shahar tarkibida viloyatga qarashli yer maydonlari yoki, aksincha, viloyat hududida shahar tarkibidagi manzilgohlar orin olgani yillar davomida yechimini kutib kelgan muammoligicha qoldi.

Muallif fikri tahririyat nuqtayi nazaridan farq qilishi mumkin.



Manba: Daryo.uz
: admin (4-09-2020, 08:25)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 46) ( 0) ( 45) ( 1)
:
-
:
:
20 ... -