» » AQShBuyuk Britaniya hamda AQSh va Xitoy munosabatlari. COVID-19 xavfli pandemiyalarning songgisi emasmi? Jahon matbuoti sharhi

AQShBuyuk Britaniya hamda AQSh va Xitoy munosabatlari. COVID-19 xavfli pandemiyalarning songgisi emasmi? Jahon matbuoti sharhi


Daryo otib borayotgan haftada dunyo matbuotida elon qilingan va muhokama markazida bolgan maqolalar sharhi bilan tanishtiradi.

AQSh va Buyuk Britaniya ortasidagi diplomatik munosabatlar bir nechta urushlarga qaramasdan Ikkinchi jahon urushidan keyingi davr mobaynida liberalizm va demokratiyaning oziga xos etaloni sifatida namuna boldi, deb yozadi The Project Syndicate nashri.

AQSh va Buyuk Britaniyaning dunyo jamiyatidagi nufuzi bundan 70 yil avval ota yuqori edi. Ikki mamlakat birgalikda nasizmi va yapon militarizmini liberalizm va demokratiyani himoya qilish maqsadida yakson qildi. Stalin rahbarligida Sovet Ittifoqi ikki ingliz tilida sozlashuvchi mamlakatlarning muvaffaqiyatiga esa boshqacha koz bilan qaragan bolsa-da, aynan AQSh va Buyuk Britaniya Ikkinchi jahon urushidan keyingi siyosiy vaziyatni belgilab berishda asosiy oyinchi sifatida ishtirok etdi.

Ikkinchi jahon urushidan keyin yuzaga kelgan siyosiy tartibning asoslari 1941-yilda Uinston Cherchill va prezident Franklin Ruzvelt ortasida Nyufaundlend qirgoqlari yaqinidagi kemada imzolanadi. Ular tuzgan bitim xalqaro hamkorlik, insonlarning erkinliklari va ozodliklari uchun xizmat qilishini nazarda tutardi. Cherchill ingliz mustamlakalariga bu qoidalarni yoyishni yoqtirmagan bolsa-da, AQSh asosiy bitim imzolanishi ilinjida Cherchill xushlamaydigan mavzuda bahs yuritish mavzusida yopiq qozon yopiqligicha tursin, degan maqolga amal qilgan holda ish tutdi. Ruzvelt nazarida amerika-ingliz munosabatlari har narsadan ustun turishi lozim edi.

Biroq Britaniyadagi Brexit va AQShda hokimiyat tepasiga Donald Trampning kelishi ikki inglizcha sozlashuvchi mamlakatlarning istiqbolli munosabatlariga xira tortgandek. Britaniyada ham AQShda ham konservatorlar partiyasi populist siyosatchilarning panjasiga tushib qoldi. Natijada, ayrim iqtisodiy masalalarga Vashington va London turli munosabat bildira boshladi. Misol uchun, rasmiy London Huaweikompaniyasining 5G aloqa tizimi Britaniya iqtisodiyotiga katta daromad olib kelishi haqida gapirsa, Vashington Londondagi hamkasblarini Huawei ichki xavfsizlik uchun katta muammo ekaniga ishontirib kelmoqda.

Bugun Tramp yetakchiligidagi AQSh Ruzvelt butun prezidentligi davomida himoya qilgan qadriyatlarga qarshi chiqqan holda izolyatsionizm siyosatini dastak qilib olgan bolsa, Boris Jonson Ser Uinston Cherchill orzu qilgan birlashgan Yevropa goyalaridan chekinib, Yevropaga orqa ogirib oldi. Bunday siyosatga nimalar sabab boldi? Sabablari esa iqtisodiy tengsizlik, eskirgan boshqaruv institutlari, ozidan mamnun siyosiy elita, immigrantlarga nisbatan chap koz bilan qarash ham AQSh, ham Buyuk Britaniyaning ziyoniga ishlamoqda.

Trampning Avvalo Amerika manfaatlari shiori AQShni butun dunyodan, eng avvalo, azaliy ittifoqchilari bolib kelgan garbning demokratik institutlaridan ihotalab qoymoqda. Tramp oz nutqlarida AQShning oq tanli, oliy malumotga ega bolmagan, mamlakatning yuqori tabaqalaridan hafsalasi pir bolgan qatlamiga murojaat qilgan holatda oz siyosatini yuritmoqda. Buning ildizlari esa kichik Bushning Iroqdagi avantyura urush ochogini ochishi bilan qurbon bolgan amerikaliklarning yaqinlariga yoqish bilan bogliq nutqlarida namoyon bolmoqda.

Bir vaqtlar barcha amerikalik prezidentlar nazarida buldog monand Uinston Cherchill qiyofasi haqiqiy anglo-sakslarning chin siymosi edi. Kichik Bush ham, sobiq Britaniya bosh vaziri Toni Bler ham Cherchillga havas qilar va uning siyosatidan ilhom olardi. Bler oz nutqlarining birida Ikkinchi jahon urushi davrida faqatgina bir mamlakat Britaniya tarafida bolganini va shu sababli ham Britaniya AQShning Iroqdagi urushi davrida amerikaliklar bilan birga bolishi kerakligini uqtirgandi. Keyinchalik esa Bler tarixiy xatolikka yol qoygani, Blerning otmishni qomsashi ahmoqlik bolgani barchaga oshkor bolib qoldi.

Bundan tashqari, 1956-yildagi Suets, 1960-yillardagi Vyetnam, 2003-yildagi Iroq urushlari AQSh va Britaniya rahbarlarining otmishni qomsash borasidagi siyosati ularning Nevill Chemberlenning 1938-yildagi qanoatlantirish siyosatiga ham oxshab ketadi. Britaniya bosh vaziri Chemberlen mamlakati urushga tayyor emasligini bilganidanmi yoki Gitler bilan urushga kirishga jazmi yetmaganidanmi, Gitlerga Chexoslovakiyani anneksiya qilishga yol qoyib bergandi. Cherchill esa Chemberlenning mazkur siyosatini qoralagandi. Urushdan keyingi davrda AQSh va Britaniya rahbariyati Cherchilldek qatiyatga taqlid qila boshladi.

Biroq bunday siyosat Britaniyani bankrotlik yoqasiga olib kelib qoydi. Britaniya Yevropadan ozini olib qochdi, chunki inglizlar nazarida faqat Britaniyagina Ikkinchi jahon urushida Gitler Germaniyasini maglub qilganu, qolganlar Germaniyaning vassallariga aylangandi. Vassallarga aylanganlar oldida Britaniya teng bolishi ingliz hukmron elitasining nufuziga dog tushirganday edi.

Bu xato siyosat bolsa-da, ingliz hukumatining siyosati toki Garold Makmillan hokimiyat tepasiga kelmagunicha rad etildi. Garold Makmillan Britaniya Yevropa qitasiz yutqazishini ochiqladi. AQSh esa inglizlarni Yevropada oz tengi bilan munosabatda bolishga undashdan tap tortmay keldi. Hattoki AQSh davlat kotibi Garold Makmillan dasturidan song Britaniya Yevropada yetakchi bolish imkoniyatini boy berganlikda aybladi. Britaniya AQSh etagini tuta boshladi.

Natijada, bugun AQSh va Britaniya tobora ozlarini Yevropa mamlakatlaridan uzoqlashtirib bormoqda. AQSh va Britaniyaning urushda golib mamlakat bolgani bugunda dunyo boylab yangi siyosiy falokatlarga olib kelmoqda. Golib esa hozircha nomalum.

Garblik yuqumli kasalliklar bilan shugullanuvchi olimlarning taxmin qilishlaricha, yaqin kelajakda ommaviy epidemiyalar toboro koproq takrorlana boshlaydi. COVID-19 pandemiyasi insoniyat yuzlashgan pandemiyalarning songgisi emas, deb yozadi The Vice nashri.

Amerikalik yetakchi immunolog, allergiya va yuqumli kasalliklar milliy instituti direktori Entoni Fauchi va epidemiolog Devid Morens nazarida yaqin kelajakda dunyo aholisi sonining kopayishi, tabiatga insonning salbiy tasiri natijasida koronavirusga oxshagan pandemiyalar koproq yuzaga kela boshlaydi.

The Cell ilmiy jurnalida elon qilingan maqolada Fauchi va Morens songgi on yillikda chochqa grippi, Zika virusi, Ebola kabi kasalliklar kop tarqalgani holatlari aniqlanganini oz taxminlarining asoslari sifatida dalillashadi. Olimlar nazarida 2019-yilda boshlangan koronavirus bu insoniyat toqnash kelgan navbatdagi pandemiyalaridan biri.

Mutaxassislar fikricha, yangi va xavfli vaziyatning yuzaga kelishi sabablari murakkab va jiddiy izlanishlar otkazilishini talab qiladi. Fauchi va Morensning izohlashlaricha, insoniyat taxminan 12ming yil oldin neolit davri inqilobi boshlangan davrdan beri toxtovsiz ravishda turli yangi paydo bolgan yuqumli kasalliklarga qarshi kurashib keladi. Ammo songgi on yillikda yuqumli kasalliklarning tez-tez takrorlanishi insoniyatni yanada jiddiyroq xavflar kutib turganidan darak.

Songgi paytda takrorlanayotgan aksar viruslar dastlab sutemizuvchi hayvonlarda paydo bolmoqda va keyin insonlarga yuqmoqda. Aholi sonining osishi, insonlarning kochib yurishi va atrof-muhitning ifloslanishi yangi yuqumli kasalliklarni yuzaga kelishiga va keng tarqalishiga sabab bolyapti.Globallashgan dunyoda insonlarning bir yerdan ikkinchi yerga sayohat qilishi jarayoni yengillashgani sari yuqumli kasalliklarning ham paydo bolishi va tarqalishi osonlashmoqda. Bu esa insoniyatga katta xavf solmoqda, deb izoh beradi Fauchu va Morens.

Ichimlik suvini saqlash, yuqumli kasalliklarga chalingan qush bozorlarini tozalash jarayoni ham yuqumli kasalliklar tarqalishining sabablaridan biri bolib qolmoqda. Ayni shunday vaziyatda yuqumli kasalliklar tarqalishining oldini olish mumkinmi? Mutaxassislar nazarida, agarda insonlar oz tabiatlarini va odatlarini ozgartira olmasa, COVID-19 insoniyatni kutib turgan xavfli yuqumli kasalliklarning navbatdagilaridan biri boladi.

Melburn universiteti mikrobiologiya professori Jeyms Jilkerson ham Fauchi va Morensning ilmiy xulosalariga monand fikrni bildirdi va insoniyat COVID-19 pandemiyasiga qarshi kurashdan tegishli xulosa chiqarishiga umid qilishini aytdi. Shuningdek, Jeyms Jilkers nazarida, mutaxassislar kelajakda kutib turgan yangi pandemiyalarga qarshi kurash, ularga qarshi antibiotiklar, virusga qarshi vaksinalar ishlab chiqarishga tayyor turishlari kerak. Bu esa ehtimoliy xavflarning oldini olishga yordam beradi.

Olimlar nazarida, vaksinalarning ozigina insonlarga viruslarni yengishda yordam berishga ojiz. Bugungi jamiyatda insoniyatning tabiatga tasiri benihoya ulkan ekani, insoniyatning xatti-harakati tabiatga katta xavf tugdirayotgani yangi xavfli yuqumli kasalliklarni keltirib chiqaraveradi.

Prezident Tramp 3,5 yillik prezidentligi davrida va nihoyat Xitoyga qarshi texnologik raqobatda qollaniladigan strategiya ishlab chiqdi. Bu strategiya oz ichiga Xitoyga zarur bolgan mahsulotlarni yetkazib berishni qisqartirishdan to mahsulot eksportiga qoyiladigan taqiqlarni oz ichiga oladi, deb yozadi The Foreign Affairs nashri.

Tramp mamuriyatining Xitoyga qarshi sanksiyalari kopincha yetarli darajada oylanmagan va hattoki AQShning oziga ham zarar keltiruvchi choralar bolib qolayotgandi. Yangi strategiya esa Xitoyga texnologiyalarni yetkazib berishni cheklovchi xususiyatga ega bolib, AQShning ozida texnologiyalarni yaratishga imkon beradi.

Rasmiy Pekin ham AQShga nisbatan siyosatini oydinlashtirib oldi. Xitoy AQShga tobe bolib qolmasligi uchun oz yarim otkazgichlari va texnologiyalarini rivojlantirishga bel bogladi. Bu maqsadda Xitoy hukumati ozining texnologik kompaniyalarini Bir kamar, bir yol tashabbusida qatnashishlarini ragbatlantirmoqda. Agar innovatsion kompaniyalar Xitoy hukumati tashabbusida ishtirok etadigan bolsa, bu Xitoyning AQShdan eksport qilinadigan innovatsion texnologiyalarga qaramligining oldini oladi.

Biroq texnologik urushdan kim yutadi, hozircha noaniq bolib qolmoqda. Ikki qutbga ajralgan texnologiyalar olami kelajagi hozirda aytish mumkinki, rivojlanishi sekinlashadi. Deutsche Bank malumotlariga kora, texnologiyalar urushi xarajatlari yaqin besh yillik istiqbolda 3,5 trillion dollarga tushishini bashorat qildi. Shunga qaramasdan, AQSh va Xitoy ozlarida texnologiyalarni rivojlantirishga urgu bermoqda. Bu esa ikki mamlakatga milliy xavfsizlik masalalariga ham ehtiyotkorona yondashishlariga asos boladi.

Tramp mamuriyati Xitoyga qarshi texnologiyalar urushini elon qilar ekan, agarda AQShdagi hukumat ozgaradigan bolsa, oz siyosatini yanada obdon oylashiga togri keladi. Tik Tok, We Chat ilovalari bilan bogliq muammolarni hal qilish uchun AQSh hukumati oz huquqiy bazasini maxfiylashtirishga yordam beradigan jihatlarni qayta korib chiqishiga togri keladi. Yangi AQSh hukumati esa ancha kengroq ozgarishlarni tatbiq etishi va bu texnologik raqobatga tasir qilishi mumkin.

Misol uchun, Tramp mamuriyati suniy intellektdan himoyalanish uchun taqriban 30 foizga texnologiyalar sohasidagi xarajatlarni oshirishni taklif qildi. Boshqa sohalar ham shunday imtiyozlarni qolga kiritishi mumkin. Yana bir jihat, agar AQSh aqlli immigratsiya siyosatini yuritganda edi, ehtimol Yevropa Ittifoqi, Avstraliya, Kanada, Buyuk Britaniyadagi aqlli miyalar mehnatlarini Xitoyga emas, AQShning raqobatda yutib chiqishi uchun ishlatgan bolardi.

Ammo ayni paytdagi AQShning immigratsiya borasidagi ksenofobiyaga asoslangan siyosati amerikaliklar uchun faqat ziyon. Xitoy ham oz navbatida yuqori texnologiyalar borasida AQShga tayana olmasligini tushib qoldi va yangi imkoniyatlar harakatida.

Shu maqsadda iyul oyida Xitoy rahbari Si Szinpin xitoylik texnologiya kompaniyalari rahbarlari bilan muloqot qildi va ularni vatanparvar bolgan holda suniy intellekt, chiplar va intellektual mulk masalalarida innovatsion texnologiyalarni yaratishga ragbatlantirdi. Hozirda Alibaba, Tencent kabi Xitoy kompaniyalari yarim otkazgichlar, smart chiplar borasida izlanishlarni boshlab yubordi. Xitoy, shuningdek, AQShning sanksiyalarini chetlab otadigan infratizim ustida ish olib bormoqda.

Shu maqsadda Huawei kompaniyasi Google kompaniyasining tadqiqotchilarini oz tarafiga ogdirib olish uchun bir milliard dollar sarflashini elon qildi. Bu kompaniyalar, shuningdek, Yevropada va Bir kamar, bir yol tashabbusiga azo mamlakatlar orasida oz xizmatlarini taklif qilish bilan ham shugullanadi. Qoshimcha tarzda, Xitoy hukumati AQSh va Yevropaning bir qator kompaniyalarini Xitoydagi biznes yuritishlariga tosiq boluvchi royxat tayyorlamoqda. Ayrim tahlilchilar nazarida Apple va Qualcom AQShning Huaweiga qarshi siyosati uchun jazolanishi mumkinligini ham taxmin qilmoqda.

AQShda kim prezident bolishidan qatiy nazar, ikki mamlakatning texnologik urushi koplab salbiy oqibatlarni yuzaga chiqaradi. Eng asosiysi, Xitoy AQShning savdo urushlariga koz yumib kelgan bolsa, texnologik urush davrida amerikaliklarga munosib javob qaytarishni kozlamoqda. Bu esa rasmiy Pekin rasmiy Vashingtonning har bir siyosiy qadamiga munosib javob berishga qodirligidan darak.

Jahongir Ergashev tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (13-09-2020, 08:25)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 24) ( 0) ( 23) ( 1)
:
-
:
:
20 ... -