» » Ozbekistonlik olimlar Sirdaryo havzasini organish boyicha xalqaro ilmiy hamkorlik olib bormoqda

Ozbekistonlik olimlar Sirdaryo havzasini organish boyicha xalqaro ilmiy hamkorlik olib bormoqda


Ozbekistonlik olimlar Sirdaryo havzasi xalqlari madaniyati va etnografiyasini organish boyicha yirik xalqaro ilmiy loyihada ishtirok etmoqda. Loyihada Ozbekiston vakillaridan tashqari, Germaniya, Qirgiziston, Tojikiston va boshqa davlatlar olimlari ishtirok etmoqda.

Daryolarga tarif berilganda, ularni ona zaminning misoli gravitatsiya kabi oz-ozidan oqadigan arteriyasiga qiyoslanadi. Bu orinda Markaziy Osiyodagi yirik daryolar Amudaryo va Sirdaryo havzasida ming yillar davomida tabiat, xususan, suvga bilan bogliq boy ekologik madaniyat yaratilgan. Lekin songgi yuz yillikda ekologik tizimiga katta zarar yetkazilishi turfayli mintaqada suv muammosi global muammo bolishi bilan birga xalqaro ilmiy tadqiqotlar obyektiga ham aylandi, deydi loyiha ishtirokchisi, professor Adhamjon Ashirov.

2015-yili Volkswagen fondi homiyligida Germaniyaning Tyubengen universiteti Markaziy Osiyo davlatlari ilmiy markazlari, jumladan, Ozbekiston Fanlar akademiyasi Tarix instituti va Markaziy Osiyodagi Amerika universiteti huzuridagi Markaziy Osiyo tadqiqotlari instituti (Qirgiziston) bilan hamkorlikdagi ilmiy tadqiqot loyihasi boshlangan edi. Loyiha 20152018-yillarga moljallangan bolib, unda Sirdaryoning Qirgiziston, Ozbekiston, Tojikiston va Qozogiston hududlarida yashovchi aholining suv bilan bogliq madaniyatini organish orqali zamonaviy Markaziy Osiyoda daryolarning ornini tahlil etish asosiy maqsad qilib olingan.

Tadqiqot ishlarining dastlabki bosqichida 2016-yil aprel oyida Toshkent shahrida 20 ga yaqin xorijiy ilmiy tadqiqot markazlari mutaxassislar ishtirokida Sirdaryo havzasining antropologik landshaftlari va ijtimoiy tarixi mavzusida xalqaro konferensiya tashkil etildi. 2017-yili esa Ostona, Bishkek va Tyubengen shaharlarida otkazilgan ilmiy anjumanlarda ham Sirdaryo havzasining yuqori, orta va quyi oqimida yashovchi xalqlarning suv bilan bogliq madaniyati, turmush tarzi va qarashlari antropolog, tarixchi, siyosatshunos, ekolog va etnologlarning tadqiqotlari natijalari ilmiy jamoatchilikka havola etildi.

2018-yili esa Sirdaryoning turli oqimlarida yashovchi xalqlar madaniyati, ananalari va suv bilan bogliq qarashlari aks etgan kochma korgazmani yaratish rejalashtirilgan. Ushbu korgazmani daryo oqimi boylab namoyish etish orqali turli mamlakatlarda yashovchilarning suv va daryo bilan bogliq ekologik madaniyatlari bilan tanishtiriladi.

Tarixdan malumki, Aleksandr Makedonskiy davrida Oks daryosi nomi bilan malum va mashhur bolgan Sirli daryo (Sirdaryoni mahalliy xalq orasidagi tavsiflaridan biri) Sirdaryo irmoqlari Garbiy Tyanshan tog choqqilaridagi muzliklardan boshlanadi. Sirdaryo Markaziy Osiyo davlatlari, jumladan, Qirgiziston, aholisi zich bolgan Ozbekiston va Tojikistonning dehqonchilik vodiylaridan 3 ming kilometrlik yolni bosib otib, Qozogistonning garbida Orol dengiziga borib quyiladi.

Daryo ozanini ozgarishi bilan bogliq ravishda Ipak yoli shaharlari va sugorish tarmoqlari ham bir joydan boshqasiga ozgarib turgan. XX asrda daryo boylab koplab infrastrukturalar qurilishiga qadar uning qirgoqlarida yolbarslar uchun makon bolgan toqayzor ormonlar bolgan.

Sovet hokimiyatining dastlabki yillarida ulkan daryo tarmogini yaratish uchun katta kuch sarflangan. Ikkinchi jahon urushidan keyin mintaqada yirik gidroelektr stansiyalar va kanallar barpo qilingan. Natijada mintaqa aholisi va iqtisodiyoti ozaro uzviy bogliq bolgan. Bu davrida daryo bilan bogliq bolgan ikkita tizim, yani, don, tamaki, sabzavot va paxta kabi dehqonchilik ekinlarini sugorish tizimi bilan birga toglarda bunyod qilingan va vodiylarni suv hamda elektr energiyasi bilan taminlashga moljallangan togonlar tizimi bolgan.

Markaziy Osiyoga oid yangilik va xabarlarda Sirdaryo bahsli suv havzasi bolib, daryoning turli hududlarida u elektr ishlab chiqaruvchi yoki sugorma dehqonchilik asosi ekanligi bilan bogliq malumotlarga etibor qaratilmoqda. Voqelikning aynan shu tarzda talqini natijasida daryoning yuqori oqimda yashovchilar orasida agar suv dambalarda yigilmasa, uning asosiy qismi samarasiz sarflanishi mumkin, deb hisoblaydi.

Fan doktori Jan Feo de la Krua (Tyubengen universiteti, Germaniya) professor Adhamjon Ashirov (OzRFA Tarix instituti, Ozbekiston), dotsent Mohira Suyarqulova (Markaziy Osiyodagi Amerika universiteti, Qirgiziston), doktorantlarGulzat Bayaliyeva va Oybek Samakov (Tyubengen universiteti, Germaniya)



Manba: Daryo.uz
: admin (8-03-2018, 20:29)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 39) ( 0) ( 37) ( 2)
:
-
:
20 ... -