» » Zuhriddin Isomiddinov: Davogar sust bolsa, qozi muttaham boladi yoki Ozbekistonda rus tiliga rasmiy til maqomi berishning xavfi nimada?

Zuhriddin Isomiddinov: Davogar sust bolsa, qozi muttaham boladi yoki Ozbekistonda rus tiliga rasmiy til maqomi berishning xavfi nimada?


Adabiyotshunos olim Zuhriddin Isomiddinov OzA sahifasida ozbek tilining chinakam davlat tiliga aylanishiga monelik qilayotgan omillar haqida fikr yuritgan.

Biz ozbeklar, yaqinda rus adabiyotining 100 jildligini ona tilimizda chop etishga qol urdik. Biz ozbeklar, mamlakatimizda Rus madaniyati markazi tasis etilganining 25 yilligini yaqinda zor shukuh bilan nishonladik.

Biz ozbeklar, dunyo aholisining atigi yarim foizini tashkil etsak-da, bagrikeng, kongli ochiq bir el ekanimiz ahli olamga yaxshi malum. Chunki sabr-qanoat, murosai madora degan narsa qonimizga singib ketgan. Garchi galchani izzat qilsang, chorigi bilan torga chiqadi, kabi achchiq maqollarimiz bolsa-da, betamizlarning torga chiqib yoyilib otirishiga ham mudom chidab kelamiz. Qorquvni, istiholani andisha deb andavalaymiz.

Bolmasa, ming yillik tarixga ega, boy va rangin ona tilimizni uch yil ichidayoq chinakam davlat tili qilib olmasmidik? Ottiz yil bolyapti-ya?

Davogar sust bolsa, qozi muttaham bolar emish. Milliy mentalitetimizdagi ogir-vazmin, yetti olchab, bir kesadigan deb maqtovi kelishtiriladigan sustkashligimiz, agar qoyib berilsa, endi ozimizning ziyonimizga xizmat qilib qoladigan ham korinadi.

Gap shundaki, kuni kecha allaqaysi rahnamolarining davatimi, ragbatimi bilan, bir guruh shaxslar Ozbekistonda rus tilini rasmiy til darajasiga kotarish, Davlat tili haqidagi qonunga ozgartish kiritib, unga ozbek tili kabi huquqiy maqom berish taklifi bilan chiqib bong uribdilar. Ormondagi daraxtlarni qiyratayotgan boltadan omonlik yoq, chunki uning sopi ham boshqa emas yogoch, deganlariday, ozimizdan chiqqan bu uzbek ziyolilar oz tashabbuslari Ozbekistonda rus tili mavqeini yuksaltirishga bel boglab (rus tili shunga zormi?), Timur Pulatov, Raim Farhodiy, Sabit Madaliyev, Suhbat Aflotuniy, Bax Ahmedov va boshqa adiblarning prekrasniy rus tilida asar yozishlarini dalil sifatida peshkash qilishibdi.

Biroq shularga zamondosh, ularning nazarida uncha prekrasniy bolmagan ozbek tilida asar yozishsa-da, bu maqtalgan oriszabon adiblardan ijodi chandon yuqori turadigan Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Togay Murod va boshqa onlab shoir-yozuvchilar esa, eslariga ham kelmabdi! Chunki bu haqiqat ularning davolariga toganoq boladi-da.

Bugina emas. Rus tiliga Ozbekistonda rasmiy til maqomini berish milliy davlatchilik ildiziga ham putur yetkazishga olib kelishidan, balki bu muhtaram zotlarning xabarlari yoqdir. Zero, har qanday davlatning negizida til turadi, har bir til, kattami-kichikmi, qadimiymi-yoshmi, boymi-kambagalmi bundan qati nazar, bir davlat tuzish salohiyatiga ega, ammo dunyoning eng katta, qudratli davlatlari ham bironta tilni paydo qilishdan ojiz. Til shunday mojiza narsa.

Xat mualliflari bir necha til birvarakay davlat tili deb elon qilingan bazi mamlakatlarni ham misol keltirishadi. Bu endi osha yurtlarning ishi, oz sharoitidan kelib chiqqan voqelik. Ular bizning davlat tili haqidagi siyosatimizni ulgi qilib olmaganlari singari, ularning rang-barangligi ham bizga ibrat bola olmaydi. Bizdagi real vaziyat shundayki, rus tiliga rasmiy til maqomi berishga yol qoyilsa, qogozda ikkitillilik, amalda esa rus tili yana taxt ustiga mindi, deyavering. Busiz ham kop mahkamalarda rus tilida ish yuritilyapti. Shuning uchun ham bu taklif-tashabbus zimnida nihoyatda manfur bir tahdid yotibdi. Qolaversa, Ozbekistonda aholining 80 foizdan ortigi ozbek. Qolganlari tojik, qozoq, qirgiz va hokazo. Ruslar esa 2,3 foizdan ham kamroq.

Shunday bir holda bunday tahlikali tashabbus har qanday mantiqdan xolidir, u ona xalqini sevgan, mamlakatini har tomonlama ozod va gullab-yashnagan holda korishni orzu qilgan kishilarni xavotirga solishi tabiiy.

Nega, nima uchun shunday bolyapti? Chunki dunyoda kim kop manqurt kop. Manqurt har bir idora va korxonada, tashkilot va mahkamada topiladigan, millati bor, ammo milliy gururi yoq kimsa. Qornining gamini orining gamidan ustun qoyadigan, sirtdan ota ziyoli, ammo ozbek bolib tugilganidan faxrlanmay, okinadigan nafs bandasi. Manqurtning belgisi shuki, uning uchun el-xalq, millat degan narsa yoq, aholi bor, xolos.

Ehtimol, Rus tili bizga begona emas deb xat chiqargan bu on sakkiz nafar ziyolining birov-yarimi ozbek tilini, chala-chulpa bolsa ham, bilar. Ehtimol, bu on sakkiz odamning ortida qaysidir bir xorijiy mahkama emas, rus tili davlat tiliga aylanishini orzulayotgan... boring ana, on sakkiz ming odam bordir ham. Ammo ottiz uch millionli ozbek xalqi-chi? Bu xalqning davlati bolsinu, davlatli tili bolmasinmi?

Bu gapni mubolaga, mahovat deguvchilarga aytadiganimiz shuki, ozbek tilining davlat tiliga aylanishi tahlikali ahvolda deyarli barcha davlat idoralarida ish davlat tilida emas, rus tilida yuritilyapti. Boz, maxfiy emaski, davlat ishlari qaysi tilda yuritilsa, osha til davlat tili boladi bizdagi kongilboshlik, ozibolarchilik nihoyat, shunga olib kelyapti.

Oliy Majlis Senatining raisi Nematulla Yoldoshev 2018-yil 13-dekabrda Davlat tili haqida"gi qonun ijrosini tanqidiy baholab otgan edi. Yani, qonun bajarilishini talab qildi, xolos. Endi ijtimoiy tarmoqdagi rusiyzabon va chalarusiy faollarning qaynab toshishini koring! Senat raisining shu qonuniy talabi ularni shuncha jazavaga soldi-ki!

Demak, kurash ketayotir. Rus tilining jonkuyari bolgan vallomatlarning bu haqdagi taklifi esa biz uchun ogohlik qongirogi.

Bizningcha, davlat tilidagi qonuning ozini bir qayta korib chiqib, bunaqa mulohazalarga orin qoldirmaydigan holga keltirish kerak.

Bu haqda fikr yuritganda, dafatan xayolimizga, gap qonunda emas, uning ijrosi oqsayotganida-ku, degan fikr keladi. Biroq qoshni davlatlarning shunday qonunlari matni bilan tanishib chiqish, avvalo, bizdagi qonunning ozi nomukammal ekanini korsatdi.

Chunonchi, Ozbekistonda davlat tili togrisidagi qonun 5.187 belgidan iborat bolsa, Qozogistonda 15.013 belgi, Ozarboyjonda 12.000, Turkmanistonda 15.468, Qirgizistonda 14.063, Tojikistonda 8.600, Rossiya Federatsiyasining davlat tili togrisidagi qonuni 10.158 belgidan iborat. Qarang, Markaziy Osiyodagi eng kichkina qonun shu mintaqadagi eng katta davlatga tegishli bolib chiqyapti. Qolaversa, titul millat vakillari eng salmoqlisi ham Ozbekiston edi.

Binobarin, Ozbekistonda davlat tili haqidagi qonun yayrab ijod etilishi lozim edi. Afsuski, Ozbekistonning bu qonuni eng ixcham, boz, uning tish-tirnogi yoq biron moddasi bajarilmasa, jazo beradigan mexanizmi mavjud emas. Mana, Ozbekiston qonunining dastlabki moddalarini ayrim qoshnilar qonunlari moddalariga qiyoslab koraylik:

Ozbekiston: 1-modda. Ozbekiston Respublikasining davlat tili ozbek tilidir.

Biroq bu qaltis gap uchun keyingi moddada uzr soraladi:

2-modda. Ozbek tiliga davlat tili maqomining berilishi respublika hududida yashovchi millat va elatlarning oz ona tilini qollashdan iborat konstitutsiyaviy huquqlariga monelik qilmaydi.

Holbuki, boshqa barcha qoshni davlatlarning til togrisidagi qonunlarida bunaqa mayinlik yoq ularda qonun ruhi va uslubi ustuvor:

Armaniston: Armaniston Respublikasining davlat tili arman tilidir, bu til respublika hayotining barcha sohasida amal qiladi. Armaniston Respublikasining rasmiy tili arman adabiy tilidir. Armaniston Respublikasi arman tilining mamlakat tashqarisida yashaydigan armanlar ortasida saqlanishi va tarqalishiga komaklashadi.

Tojikiston: 1. Tojikiston Respublikasining davlat tili tojik tilidir. 2. Tojikiston Respublikasining har bir fuqarosi davlat tilini bilishga majburdir.

Qirgiziston: Qirgiz tili Qirgiziston davlatchiligining bosh asoslaridan biri sifatida davlat va mahalliy oz-ozini boshqarish organlari faoliyatining barcha sohalarida amal qiladi.

Ozarboyjon: 1. Ozarboyjon Respublikasining davlat tili ozarboyjon tilidir. Ozarboyjon Respublikasining har bir fuqarosi davlat tilini bilishga majburdir. 2. Ozarboyjon tili davlat tili sifatida mamlakat hayotining barcha siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy, ilmiy va madaniy sohalarida foydalaniladi. 3. Ozarboyjon Respublikasi davlat tilidan foydalanishni, uni himoya qilish va rivojlantirishni taminlaydi.

Qozogiston: Qozogiston Respublikasining davlat tili qozoq tilidir. Davlat tili davlat boshqaruvi, qonunlar, sud yuritish, ish yuritish tili bolib, butun davlat hududida ijtimoiy munosabatlarning barcha sohalarida amal qiladi. Davlat tilini bilish har bir Qozogiston Respublikasi fuqarosining burchidir.

Ozbekistonning bu yumshoq qonunini boshqa moddalar boyicha ham ular qonunlariga solishtirsangiz, manzara ozgarmaydi.

Shunday ekan, avvalo, bu qonunning ozini mukammallashtirish shart. Buning uchun qonunshunos mutafakkirlar til haqidagi qonunimizni boshqalarning shunday hujjatlariga qiyosan korib chiqib, yetishmagan moddalarni ulardan olish haqida taklif berishlari kerak.

Har bir davlatning oz fuqarolari oldidagi obrosi qonunlarga amal qilinishini taminlash bilan yuksaladi. Hukumat degani esa qonun ijrosiga masul mahkama. Shunday ekan, qonunni takomillashtirish, uni tishli-tirnoqli bir holga keltirish va bajarilmagan hollarda tayinlanadigan jazo mexanizmini barpo etish bilangina murod hosil boladi. Ozbekistonda ozbek tili chinakam davlat tiliga aylanadi.



Manba: Daryo.uz
: admin (4-05-2019, 20:29)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 26) ( 0) ( 25) ( 1)
:
-
:
:
20 ... -