» » Shamollash kasalliklarining 20 foizini koronaviruslar qozgatadi. Rossiyalik infeksionist shifokor Ivan Konovalov bilan suhbat

Shamollash kasalliklarining 20 foizini koronaviruslar qozgatadi. Rossiyalik infeksionist shifokor Ivan Konovalov bilan suhbat


Postnauka.ru portali bolalar infeksion kasalliklari yonalishida ilmiy izlanishlar yuritayotgan olim, tibbiyot fanlari nomzodi, infeksionist shifokor Ivan Konovalov bilan koronavirus haqida suhbatlashdi. Daryo suhbatni tarjima tariqasida ayrim qisqartirishlar bilan taqdim etadi.

Bugun dunyo boylab SARS-CoV-2 pandemiyasi tarqalishda davom etmoqda. Koplab mamlakatlarda hukumat odamlarning harakatini cheklovchi qatiy choralarni kordi, shifokorlar bemorlarning hayoti uchun kurashmoqda, olimlar esa unga qarshi vaksinani ishlab chiqish ustida izlanmoqda. Virusning harakat strategiyasi qanday ekani, pandemiyani qanday qilib jilovlash mumkinligi hamda umumiy izolyatsiya qay darajada naf keltirishi haqida infeksionist shifokor Ivan Konovalov suhbati orqali bilib olamiz.

Virus qanday qilib yashab qoladi?

Virus tirik mavjudotmi yoki yoqmi?

Bu borada ikkita nazariya mavjud. Ulardan birida virus tirik narsa emas deyiladi, ikkinchisida esa virus ham tirik deb qaraladi. Aslini olganda, virus kop jihatdan biologik nuqtayi nazardan qandaydir amaliy ish bajarishga otishi kerak bolgan oqsil uchun yoriqnomalar korsatilgan axborot fragmenti deyish mumkin.

Keling, dunyoga virus nazari bilan qarashga urinib koramiz. U ozini qanday tutadi?

Agar biz virusni odam timsolida gavdalantirmoqchi bolsak, aslida kichik axborot bolagi bolgan ushbu narsani boshqa har qanday biologik obyekt singari ikkita asosiy strategik maqsadi bolishini tasavvur qilishimiz mumkin: u kopayishi va yashab qolishi kerak.

Uning birinchi muddaosini OIV va sil singari sekin kechuvchi infeksion kasalliklarda kuzatishimiz mumkin. Unda odam tanasi virusning yashashiga yordam berib yuradi va odamning immuniteti uni shunchaki zanjirband qilib qoygan boladi. Suvchechak bilan ogrib tuzalgan deyarli hammaning tanasida virus 5070 yilgacha birga yashayveradi va bu odamda gormonal fon va immunitet sustlashmaguncha ozini namoyon qilmay yuraveradi.

Odam qattiq qorqib ketgan bolsa, labiga uchuq toshib chiqishini kuzatganmiz. Bu uning yana bir bora uchuq chiqaradigan infeksiyaga (gerpes) chalinganini bildirmaydi, balki u birinchi marta ushbu infeksiyani yuqtirganida va tuzalib ketganida baribir uning tanasida virus yashab qolganini va endi immun tizimi holsizlanganda u yana ozini namoyon etganini korsatadi. Va osha paytdagi odam salomatligining ahvolidan kelib chiqib virus ozini turlicha tutishi mumkin. Lekin endi uning asosiy maqsadi ozini tashib yurgan odamni kasallash va yiqitish emas, balki u orqali boshqalarga yuqib, kopayish boladi.

Virus xatti-harakatining yana boshqa bir strategiyasi odamdan odamga tezkor yuqib otish. Bunday viruslar RNK tutadigan viruslar boladi va ularning kopayish (replikatsiya) vaqti juda qisqa boladi. Shu sababli, masalan, gripp virusi singari viruslar qisqa vaqtda juda kop odamga yuqish orqali tarqaladi. Bunda bitta kasal odam juda kop kishilarga virus yuqtiradi. Tashuvchining ozida esa kasallik simptomlari sezilarsiz yoki umuman bilinmagan holda otishi mumkin.

Har yili grippning turli viruslarini milliardlab odam yuqtirib oladi va dunyo boyicha taxminan 250 mingdan 620 minggacha bolgan odam grippdan vafot etadi. Bunday yuqori olim korsatkichi nafaqat virusli infeksiyaning ozi bilan, balki u keltirib chiqargan asoratlari bilan ham bogliqdir. Bizga avvaldan malum bolgan koronaviruslar ham taxminan shunday harakat qiladi. Shamollash bilan bogliq kasalliklarning 1520 foizga yaqinini koronaviruslar keltirib chiqaradi.

Bunday kopayish strategiyasi juda kop sonli bolinib kopayishlar orqali tarqalishni kozda tutadi va bunday bolinishlarning har birida virus tobora mutatsiyaga uchrab boradi. Aslida, barcha biologik obyektlarda mutatsiya muttasil sodir boladi. Bizlar ham doim oz-mozdan mutatsiyaga yoliqib boramiz, lekin bizning immun tizimimiz uni tozalab turadi. Qisqa replikatsiya sikliga ega viruslar uchun shu narsa xarakterliki, ular qisqa muddat ichida juda kop sonda bolinib, irsiy material hajmini kattalashtirib boradi.

Ushbu bolinish sikllarining har bir etapida virusning irsiy materiali oz-ozdan ozgarib boradi va ular ichidan eng bardoshli va chidamlisi (eng muvaffaqiyatlisi) oz populyatsiyasini barqaror ushlab qoladi. Va bunday virus ozining standart xojayinini tark etib, oziga xarakterli bolmagan yangi xojayinga otsa, masalan, korshapalakdan odamga otgani singari, u endi koronavirusning pandemik shtammiga aylanishi mumkin.

Demak, viruslar ham odamlar egallab olgan bu sayyorada xuddi chigirtka singari yashash uchun kurasharkan-da?

Viruslar haqida qaygurmay qoya qoling. Sayyorada ular hammadan kop. Bioma haqida soz borganda hujayralar toplami, miqdori haqida, albatta, soz ochiladi. Masalan, odam oz ichaklarida tashib yuradigan patogen mikroflora hujayralari soni, shu odamning oz tanasi hujayralari sonidan kop boladi. Lekin virioma haqida ham koproq soz yuritish kerak. Chunki koplab tirik organizmlarning hujayralari virus bilan zararlangan. Ular ichida eng kop uchraydigani bu bakteriofaglardir.

Bu bakteriyani zararlaydigan virus boladi. Irsiy material nuqtayi nazaridan qaralsa, shunday viriomalar boshqa barcha biomaterialdan kora koproqdir. Xususan, biz ularning son miqdori oldida qum zarrasiday kichikmiz. Virusni aldab bolmaydi. Unga sizning pulingiz qanchaligi, ijtimoiy mavqeyingiz, qayerlik ekaningiz, mentalitetingiz, diningiz qanday ekanining ahamiyati yoq. Siz yoki uni yuqtirasiz yoki yuqtirmaysiz. Shu xolos.

SARS-CoV-2

Koronaviruslar qanday qilib hayvondan odamga otib qoladi?

Odamga otadigan koronaviruslar uchun rezervuar bu korshapalaklar boladi. Bunday koronaviruslar korshapalak uchun zararsiz. Odamning ozida boladigan koronaviruslarning ozi esa odamlar uchun deyarli zararsiz. Lekin bunday viruslar biror oraliq xojayin tanasida ozaro uchrashib qolsa, natijada ota xatarli virus yuzaga keladi va u odamlar orasida faol tarqala boshlaydi.

2002-yilda koronavirus korshapalakdan mangustga oxshagan hayvonlarga otgan va ularning tanasi oraliq xojayin vazifasini bajargan. Kun kelib shunday hayvondan biridan virus odamga otgan va keyin u odamlar orasida shiddat bilan tarqala boshlagan. Osha virus Xitoyning ozida bartaraf qilib qolingan edi. Unga SARS-CoV deb nom berilgan. Chunki u otkir ogir respirator sindrom keltirib chiqargan.

2012-yilda esa Yaqin Sharqda yangi mutant yuzaga keldi va uni MERS-CoV deb nomlashdi. U Saudiya Arabistonida bir orkachli tuyadan odamga yuqqan. Unda infeksiyasini mahalliy miqyosda bartaraf etishning imkoni bolmagan. Uning virulentligi 2002-yilgi virusdan ancha yuqori edi. Yuqtirganlarning 3537 foizi vafot etgan. Uni butunlay izolyatsiyalanmagani va bartaraf etilmagani bois u hanuz tuyalar tanasida yashayapti. Shu sababli kimki Yaqin Sharqqa borib tuya bilan quchoqlashib suratga tushmoqchi bolsa, u oziga virus yuqtirib olishi va hatto olimga yuz tutishi mumkin.

Virulentlik degan termin nimani anglatadi?

Virulentlik bu yuqtirganlar sonini bildirmaydi. U vorisning yuquvchanligi va undan yuzaga keladigan oqibatlarning ogirlik darajasini bildiradi. Savol virusning yuquvchanligida emas, qaysi aholi qatlami qanday virus turlari qarshisida zaif qolishi bilan bogliq. Pandemik grippda olim korsatkichi 17 foizgacha boradi, yangi turdagi koronavirusda esa u 2,53,5 foiz atrofida bolyapti.

Lekin bu raqamlar juda ham shartli ravishda olingan sonlardir. Chunki, masalan, bolalar kasallikning ogir shakliga favqulodda kamdan kam chalinmoqda. SARS-CoV-2 yuqtirganlarning 80 foiz qismida oddiy ORVI keltirib chiqaradi. Shunga qaramay, yoshi 60 dan otgan shaxslarning 15 foizga yaqin qismida kasallik juda jiddiy oqibatlarga olib kelmoqda.

Koronavirusning ozida aytarli qorqinchli narsa yoq. Lekin SARS-CoV-2 virusi juda jadal tarqalmoqda va infeksiyaning inkubatsion muddati anchayin katta. U hali namoyon bolmay turgan paytda u allaqachon yuqumli bolgan boladi.

Ha, bu katta muammo. Agar odam kasallanganini 23 kun ichida bilsa, unda infeksiya tarqalishini qanday bartaraf etish tushunarliroq bolar edi: kasal odamning ozi uncha harakatlanmay qoyardi. Shartli ravishda olingan 214 kun muddatda esa yuqtirgan odamning ozi yana koplab boshqalarga infeksiyani tarqatib yurishi mumkin.

Koronavirus qanday yuqadi?

Yuqishi uchun kasal bilan muloqotda bolish yoki u bilan umumiy narsalardan foydalanish, umumiy joyda birga turish orqali virus qol terisiga kelib tushishi kerak. Odam reflektor ravishda oz yuz-kozlarini soatiga on martagacha qol bilan teginadi (ishqalaydi, qashiydi va hokazo). Bunda esa virus osonlik bilan burunga, kozga va ogizga otib oladi. Yuzingizga qol tekkizmang! desak ham hamma beixtiyor qol bilan yuz-koziga tegina boshlaydi. Shu sababli ham qolni imkon qadar tez-tez sovunlab yuvish kerak.

Koronavirus har xil yuzalarda qancha muddatgacha yashashi mumkin?

Virus tana harorati 36-37 daraja bolgan organizmda juda yaxshi kopayadi va shu sababli uni issiqda oladi deb oylash kerak emas, buning ehtimoli kam. Lekin ultrabinafsha nurlanishi haqiqatan ham virusni qurolsizlantiradi. Respirator kasalliklarning kun isishi bilan kamayishining sababi odamlarning yopiq joylarda, ichkarida toplanmay qoyishi bilan bogliq.

Rossiyada har 100 ming aholidan 20 ming nafari ORVIga chalinganda shifokorga murojaat qiladi. Odamlar shamollaganda mehmonga bormaydi. Shunga qaramay, Rossiyada ORVI boshqa butun dunyodagidan kora koproq qayd qilinadi. Yevropa va AQShda esa tumov va yotal tutgan odam kasal deb hisoblanmaydi. Ularda COVID-19 shu qadar jadal tarqalganining sabablaridan biri ham shu aslida.

Viruslar va immunitet

Aytishlaricha, ORVIning eng yomon asorati bu immun sistemaning ozi tomonidan opkaning barbod qilinishi bolar ekan va olim shundan kelib chiqarkan. Otkir respirator kasalliklardagi olim holatlari, immunitetning javob reaksiyasi va organizmning oz-ozini yoq qilishi natijasidan yuzaga keladi deyish mumkinmi?

Bu ehtimoliy ssenariylardan biri. Bunday holat asosan infeksiya bemorda ota jadal, keskin tezlik bilan avj olganda kuzatiladi. Yot narsaga duch kelgan immun sistemasi unga turli tomonlama javob qaytaradi. Ularning bir qismi yalliglanishni yuzaga keltirsa, yana bir qismi unga qarshi tura boshlaydi. Va organizmda hali ushbu ikki jarayon ortasida muvozanat mavjud bolgan paytda tana uchun yalliglanish jarayoni ahamiyatliroq boladi, chunki u orqali organizmda virusga qarshi harakat faollashadi va antivirus tizimi ishga tushadi.

Bu birinchi navbatda interferon ishlab chiqarila boshlanishiga olib keladi. Turli patogenlarda bu turlicha kechadi. Agar patogen organizm uchun yangi bolsa (masalan, chochqa grippi yoki yangi koronavirus kabi), immunitet nima qilishni bilmay qoladi va unda yalliglanishga qarshi turishdan kora yalliglanishni maqullash jarayoni ustunlik qila boshlaydi. Natijada nazoratsiz yalliglanish yuzaga keladi. Bu narsa opkada tomirlarning singdiruvchanligini oshiradi va qonga kislorod eltib beruvchi qopchalar bolmish alveolalar suyuqlik bilan tolib qoladi.

Mohiyatan bu pnevmoniya emas, balki shishib ketish boladi va opka funksiyasini juda tez ishdan chiqaradi. Natijada odamda distress-sindrom yuzaga keladi va odam mazkur otkir jarayondan vafot etishi mumkin. Bemor tirik qolgan taqdirda ham, keyingi 710 kun ichida immunitetning yalliglanishni yuzaga keltirishga masul qismi holdan toyadi va bakterial asoratlar yuzaga kelishi ehtimoli ortadi.

Biz, odatda, immunitet pasayib ketdi yoki immuniteti kuchayibdi singari gaplarni gapiramiz. Lekin immunitetni olchaydigan asbob mavjud emas-ku?

Qozgatuvchi bilan uchrashuv qanday kechishi immunitetning boshlangich holatiga bogliq. Immunitetning umumiy holatiga u yoki bu moddalarning yetishmovchiligi, masalan, temir, oqsillar, C vitamini kabilarning yetishmovchiligi tasir qiladi. Temir moddasi yetishmasligi bakterial infeksiyalarda salbiy oqibatlarga olib keladi, shuningdek, vitamin C ham juda yaxshi immunomodulyator hisoblanadi.

Odamning salomatligi kop jihatdan uning hayot tarzi bilan bogliq. Yetti soat uxlamaydigan odamlar oz-ozini muayyan ozuqa moddalardan mosuvo qilgan boladi (masalan, bazi yog oqsillaridan). Togri ovqatlanish rejimi, yaxshi uyqu, parhez, jismoniy chiniqish, ijobiy kayfiyat va qollarni yuvib yurish bular juda oddiy, jon narsalar, lekin qanchalik galati bolmasin, odatda, aynan shu xislatlar eng hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.

Kopchilik uchun ozodalik juda muhim omil sanaladi. Bu infeksiyalardan yaxshi himoyalaydimi?

Biz infeksiyalardan butunlay xalos bola olmaymiz. Lekin biz muayyan omillar orqali infeksiyani nazoratda ushlab tura olishimiz mumkin. Chochqa grippi epidemiyasi avj olganda uni oldini olish boyicha eng samarali kurash usuli bu qollarni sovunlab yuvish bolgan edi. Xuddi hozirgi koronavirus infeksiyasidagi singari.

Songgi vaqtlarda antiseptiklardan ommaviy foydalanishga otilishi tufayli esa ayrim mamlakatlarda allergik kasalliklarning ulushi kopaymoqda.

Karantin va emlash

Pandemiyani karantin qoidalari orqali daf qilish mumkinmi?

Kasallanganlarni va ular bilan muloqotda bolganlarni izolyatsiyaga olish choralarni nazarda tutuvchi karantin tadbirlari infeksiyaning tarqalishini oldini olish uchun qollash mumkin bolgan eng samarali usuldir. Soglom odamlarni bemorlardan nari tutish pandemiyani toxtatishning yagona usulidir. Muammo pandemiyaning ozida ham emas. U otib ketadi va virus bir necha etapdan keyin baribir sonadi, lekin u baribir biz bilan qoladi.

Chunki allaqachon juda kop odam uni yuqtirib boldi. Bu odamga hayvonlardan otadigan shu singari koplab viruslarga xos narsa. Hozirgi eng muhim vazifa esa keksalarni va surunkali kasalligi bor odamlarni izolyatsiyaga olish va shu orqali bir vaqtning ozida ogir shaklda kasallanadigan bemorlarning yalpi sonini imkon qadar kamroq sonda nazoratda tutib turishdir.

Hozir odamlar SARS-CoV-2 virusiga qarshi vaksina yaratilishini kutmoqda. Emlash orqali viruslarni toxtatsa boladimi? Xususan, suvchechakdan farqli ravishda tezkor tarqaladigan, uzoq yashamaydigan, lekin portlash effekti bilan yoyilib, gastrollardan keyin susayib yoqoladigan agressiv viruslarni hammi?

U chochqa grippi singari ornashib oladi. Chochqa grippi hozirda grippga qarshi vaksinalar tarkibiga kiradi. Istalgan gripp vaksinasi oramida H1N1pdm09 yozuvini oqishingiz mumkin. Lekin u virus allaqachon boshqacha bolib qolgan, 20092010-yillardagi singari agressiv emas.

Turli vaksinalarda tamomila boshqa-boshqa tasir mexanizmlari boladi. Qizilchaga qarshi qollaniladigan tirik vaksinalar favqulodda samaralidir. Sovet paytida qilingan emlashlar hozirda 5060 yoshda bolgan odamlarni hamon juda yaxshi himoyalamoqda. Lekin tezkor viruslarga qarshi vaksinalar bilan holat umuman boshqacha. Ularga doim moslashish kerak boladi.

Masalan, mavsumiy grippga qarshi emlash vaksinasi uch-tortta shtammni oz ichiga oladi. Hozirda samaradorligi 3560 foiz bolgan tort valentli vaksinalarni ishlab chiqarish ustida ish ketyapti. Shu yilning ozida AQShda 52 ming odam grippdan vafot etdi. Chunki ularda muayyan yangi shtammlarga qarshi emlash bolmagan. Universal vaksina yaratishga bolgan urinishlar ham mavjud.

2002-yilda Xitoyda SARS-CoV epidemiyasi avj olganida mutaxassislar unga qarshi vaksina ishlab chiqishga kirishgan edi. Lekin 2003-yilga kelib kasallarning aksar qismi tuzalib boldi yoki vafot etib ketdi va virusning tarqalishi toxtadi. Vaksinani ishlab chiqish yuzasidan izlanishlar ham muzlatib qoyildi.

Nima bolganda ham vaksina najot emas. Hatto u uch oy ichida ishlab chiqilib, tatbiq etilsa ham biz uni avval sinamasdan turib millionlab odamlarga emlashga buyura olmaymiz. Odatda, klinik sinovlar va qaydlar bir necha yil davom etadi.

Emlangan odamda barqaror immunitet shakllanishiga aniq ishonch hosil qilinishi kerak. Aks holda, yoppasiga emlashdan foyda yoq. Shuningdek, emlash hamma uchun, shu jumladan, surunkali kasali borlar uchun ham bexatar bolishi kerak. Lekin hozirgi pandemiya vaziyatida eng maqbul va samarali yechim bu oz-ozini izolyatsiya qilishdir. Hozir uning muqobili yoq!



Manba: Daryo.uz
: admin (11-04-2020, 20:26)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 42) ( 0) ( 39) ( 3)
:
-
:
20 ... -