» » Kommunizmning galabasi bilan yakunlangan tarix. SSSRga Garb davlatlari intervensiyasi haqida

Kommunizmning galabasi bilan yakunlangan tarix. SSSRga Garb davlatlari intervensiyasi haqida


Rossiya bolsheviklariga qarshi chet davlatlarning harbiy harakatlari 19181921-yillarni oz ichiga olib, bu davrda Rossiyada fuqarolar urushi ham bolib otdi (19171922-yillar). Antanta va Tortlar Ittifoqi mamlakatlari Podsho hukumatini saqlab qolish hamda kommunistik tuzum ornatilishiga qarshi chiqishni bahona qilib, mamlakat hududiga bostirib kirdi. Daryo Rossiya tarixiga chet elintervensiyalari nomi bilan kirgan 14 ta davlat harbiy hujumi haqida hikoya qiladi.

Antanta davlatlari Sovet hokimiyatini tan olmadi va bolsheviklarni Germaniyaning tarafdorlari deb hisobladi. Angliya harbiy mahkamasi 1917-yil 7-dekabridayoq Rossiyaga harbiy intervensiya imkoniyatlarini muhokama qildi. 1917-yil 710-dekabr kunlari Rossiya intervensiyasi davridagi tasir doiralarini taqsimlash togrisida AngliyaFransiya kelishuvi imzolandi.

Unga kora, Fransiya Ukraina, Qrim va Bessarabiyada, Buyuk Britaniya Kavkazda bolsheviklarga qarshi kuchlar bilan ozaro hamkorlikka kirishishi kerak edi. Ittifoqchilar rasmiy ravishda intervensiyadan bosh tortganlariga qaramay, ular ozlarini Ukraina, kazaklar, Finlyandiya, Sibir va Kavkaz bilan aloqalarni qollab-quvvatlashga masul, chunki bu yarimavtonom mintaqalar Rossiya qudratining muhim qismini tashkil etadi deb hisoblardi.

Germaniya, AvstriyaVengriya va Usmonli imperiyasi 1918-yildagi Brest shartnomasidan Ukraina, Boltiqboyi davlatlari, Finlyandiya, Kavkaz va Belarusning bir qismini bosib olishda foydalangan. Tinchlik bitimiga zid ravishda ularning qoshinlari RSFSR doirasida ham harakat qilishni davom ettirdi. Germaniyaning strategik vazifasi Qora dengizning sharqiy sohillari ustidan nazorat ornatish edi. 1918-yil 18-aprelda nemislar Qrimga kirdi, 1-mayda Taganrogni oldi va 8-mayda Rostovni egalladi. Batayskda nemis qoshinlari RSFSR tarkibiga kirgan Kuban-Qora dengiz respublikasi kuchlari bilan toqnashdi (Krasnov P. N. Vsevelikoye voysko Donskoe // Arxiv russkoy revolyutsii. T. 5. Berlin, 1922).

1918-yil 30-mayda bir necha kun davom etgan janglardan song Bataysk nemis-kazak qoshinlari tomonidan olindi. Bataysk chegarasi boylab demarkatsiya liniyasi ornatildi, ammo 10-iyun kuni Qizil Armiya Taganroga desant qoshinlarini tashladi. 12-iyun kuni nemislar ularni maglubiyatga uchratdi va och olish maqsadida 14-iyun kuni Taman yarimoroliga kelib tushdi, ammo keyinchalik ular qizillar bosimi ostida chekinishga majbur boldi.

1918-yil 25-mayda nemislar Gruziya demokratik respublikasi rasmiylarining roziligi bilan Poti shahriga kirdi va Gruziyani egallab oldi. Usmonlilar imperiyasi dastlab Boku kommunasi tomonidan boshqariladigan Bokuga, keyin esa Markaziy Kaspiyga qarshi hujum boshladi. Boku mudofaasida Britaniya qoshinlari ishtirok etdi. 1918-yilning 15-sentabrida Boku turklar tomonidan bosib olindi. 1918-yil 8-noyabrda ular Port-Petrovskiy (Maxachkala)ni ham egallab oldi. Germaniya Rossiyadagi anti-bolshevik harakatlarga, birinchi navbatda, P.Krasnovning Don armiyasiga yordam berdi.

Antantaning Rossiyaga intervensiyasi birdaniga amalga oshmadi. Birinchi bolib Ruminiya Sovet Rossiyasiga qarshi chiqdi. 1917-yil 24-dekabrda Kiyevdan kelayotgan Ruminiya otryadi va Kishinyov stansiyasidagi rus askarlari ortasida otishma yuz berdi. Ruminiyaliklar qurolsizlantirildi. 1917-yil 26-dekabrda Ruminiya qoshinlari Prutni kesib otdi va 1918-yilning 8-yanvarida Bessarabiyada hujum boshladi.

Ruminiya qomondonligi Moldova hukumati vakillik organi Sfatul Tseriyning (olka vakillik organi) taklifiga binoan kelganini davo qildi, lekin bu rasman rad etildi. 1918-yil 13-yanvarda Ruminiya qoshinlari Kishinyovni egallab oldi va RSFSR Xalq komissarlari kengashining Ruminiya bilan aloqalari uzildi. Ruminiya qomondonligi Sfatul Seriyning hukumatini rasman tikladi va mamlakatda chap kuchlarga qarshi qatagon boshlandi. Moldovani Sovet hokimiyati va Rossiyaning bir qismi sifatida saqlab qolish tarafdorlari Benderga chekindi.

Bu yerda keyinchalik Moldoviya respublikasini qutqarish uchun inqilobiy qomita tuzilgan. Dunay deltasida, Vilkovo atrofida Ruminiya va Rossiya kemalari ortasida janglar bolib otdi. Benderni 1918-yil 7-fevralda qolga olgach, Ruminiya qoshinlari shahar himoyachilarini qatl etdi. Fevral oyida Dnestrda Sovet armiyasi va Ruminiya qoshinlari ortasida janglar bolib otdi. 1918-yil 59-mart kunlari SovetRuminiya shartnomasi imzolandi.

Unga kora, Ruminiya oz qoshinlarini ikki oy ichida Bessarabiyadan olib chiqishga vada berdi. Biroq Ukrainadagi AvstriyaGermaniya hujumi sharoitida Ruminiya kelishuvni bajarmadi. Bundan tashqari, ruminiyaliklar Belgorod-Dnestrovskiyni qolga oldi va 1918-yil 9-aprelda Ruminiya Bessarabiyani (Moldaviya) qoshib oldi.

1918-yil 5-martda Angliyaning kichik bir otryadi Leon Trotskiy va Murmansk kengashining roziligi bilan Antanta mulkini nemisparast kuchlarning mumkin bolgan hujumidan himoya qilish uchun Murmanskka kelib tushdi. 1918-yil 24-mayda AQShning Olimpiya kemasi Murmansk shahriga keldi. 1918-yil 5-martda Vladivostokda yapon vakillarining oldirilishiga javoban bu yerga 500 nafar yapon va 50 nafar britaniyalikdan iborat desant tashlandi. Biroq ular shaharni egallashga muvaffaq bolmadi Vladivostok Sovet hokimiyati qolida qolib ketdi.

Chexoslovakiya korpusi faoliyati tufayli 1918-yil may oyida Rossiyada keng miqyosli fuqarolar urushi boshlandi. Dastlab Chexoslovakiya askarlari oz tashabbuslari bilan harakatlar olib borgan bolsa-da, korpus rasmiy ravishda fransuz qomondonligiga boysungani sababli bu harakatni intervensiya sifatida korib chiqish mumkin (Kakurin N. E., Vatsetis I. I. Grajdanskaya voyna. 19181921 / Pod red. A. S. Bubnova i dr. SPb.: Poligon, 2002. 672 s. s. (Velikiye protivostoyaniya). 5100 ekz. ISBN 5891731509.).

1918-yil 13-iyun kunlari Antanta Oliy harbiy kengashi ittifoqchi kuchlar tomonidan Murmansk va Arxangelskni egallashga qaror qildi. Avgust oyida yetti ming askardan iborat yapon va Amerika qoshini Vladivostokka olib kelindi. 25 mingdan ortiq askardan iborat yapon qoshinlari Trans-Sibirni Verxneudinsk va Shimoliy Saxalingacha egallab oldi.

17-iyul kuni Murmansk Sovet vakillari markaziy Sovet hukumati pozitsiyasidan farqli olaroq, ittifoqchilar bilan ularning qoshinlarini Murmanskka taklif qilish togrisida kelishuv imzoladi. Ittifoqchilar bu yerda harbiy kuchlarini 12-15 ming askargacha kopaytirdi. 1918-yil 2-avgustda Antanta qoshinlari Arxangelskka kelib tushdi. Ularning komagi bilan Rossiyaning shimolida N.Chaykovskiy boshchiligida anti-bolshevik hukumati tuzildi. 1918-yil 23-avgustda Mudyug kolida bosqinchilar tomonidan konsentratsion lager tashkil etildi.

1918-yil 29-iyulda Butunrossiya Markaziy ijroiya qomitasining kengaytirilgan yigilishida sozlagan Lenin shunday dedi: Bizning fuqarolik urushi va tashqi urush bolinmas bir butun qilib birlashtirdi... Biz hozir sotsialistik inqilobning barcha ustunlarini buzish va bizni urushga tortish uchun harakat qilayotgan AngliyaFransiya imperializmi va Rossiya burjua, kapitalist qatlamiga qarshi kurashmoqdamiz. Intervensiya Rossiyadagi fuqarolar urushini chuqurlashtiruvchi omil bolib xizmat qildi va u Germaniyahamda uning ittifoqchilariga qarshi kurashda Antantaning muvaffaqiyatiga hissa qoshmadi. Aslida, intervensiya Sovet hokimiyatini yoq qilishga qaratilgan edi.

Markaziy blok Ikkinchi jahon urushida maglubiyatga uchraganidan song Germaniya, Avstriya-Vengriya va Usmonli imperiyasi oz qoshinlarini evakuatsiya qilishga majbur boldi. 1918-yil dekabr oyida Avstriya-Germaniya qoshinlari tark etganidan song Fransiya va Gretsiya qoshinlari Qora dengiz portlariga tushdi. Italiya va Serbiya kichik qoshin yubordi. Kavkazortida turklar inglizlar bilan almashtirilib, ular ham Turkistonga kirgan. 1918-yil 14-noyabrda Dushak stansiyasi uchun qizillar va ingliz qoshinlari ortasida jang bolib otdi. Stansiya qizillarga qoldi.

Shuningdek, intervensiya Uzoq Sharqda ham davom etdi, bu yerda Yaponiya va AQSh asosiy rol oynagan bolsa-da, boshqa Antanta davlatlari, shu jumladan, Xitoy ham ishtirok etdi. 19181920-yillarda Sovet Rossiyasi sobiq Rossiya imperiyasi hududida shakllangan yangi davlatlar Finlyandiya, Estoniya, Latviya, Litva va Polsha bilan urush olib bordi. Rossiya imperiyasi hududidagi fuqarolar urushining ajralmas qismi hisoblangan ushbu voqealar intervensiya bilan bogliq.

Estoniya, Latviya va Litva ozlarini latish, litvalik va estoniyaliklarni oz ichiga olgan qizil qoshinlardan himoya qildi. Antantaning roziligi bilan nemis qoshinlari Latviyada jang qildi. Shunday qilib, intervensiyada toqqizta Antanta davlatlari (Buyuk Britaniya va u hukmronlik qiladigan davlatlar, Fransiya, AQSh, Yaponiya, Gretsiya, Italiya, Serbiya, Xitoy, Ruminiya), nemis qoshinlari va beshta yangi davlat (Finlyandiya, Estoniya, Latviya, Litva, Polsha) askarlari qatnashdi.

Ukrainada 80 mingga yaqin, Uzoq Sharqda esa 100 mingdan ortiq, shimolda, taxminan, 40 ming interventlar bolgan. Biroq bu kuchlar Moskva va Petrogradga faol hujum qilmadi. Intervensiya ishtirokchilarining har biri oz maqsadlariga ega edi va shuning uchun harakat qildi. Rivojlanayotgan qoshni davlatlar Rossiyada qaram liberal hukumat paydo bolishiga umid qilar edi. Ular Ruminiyadan Yaponiyaga qadar parchalanib ketgan Rossiya imperiyasi hududining bir qismini olishga harakat qildi va yangi davlatlar chegaralarni iloji boricha sharq tomonga surib qoymoqchi boldi.

Antanta davlatlari uchun intervensiya u qadar manfaatli bolmadi, askarlar va aholi urushdan charchadi. 1919-yil mart oyida Qizil Armiya diviziyasining zarbalari tasirida N.Grigoryev qomondonligidagi fransuz, yunon qoshinlari va oq gvardiyachilar Xerson va Nikopolni tark etdi va Berezovkada maglubiyatga uchradi. 1919-yil 8-aprelda qizillar interventlar tomonidan tashlab ketilgan Odessaga kirdi.

Uzoq Sharqdagi janglarda Yaponiya qoshinlari faol ishtirok etdi. 1920-yil 5-aprelda Uzoq Sharqdan yapon qoshinlarini olib chiqish boyicha muzokaralar chogida yaponiyaliklar Sovet qoshinlariga hujum qildi va kazaklar yordamida terrorchilikni amalga oshirdi. Yetti mingdan ortiq odam vafot etdi, ular orasida Primorskiy partizanlari rahbari S.Lazo ham bor edi. 1920-yil 6-aprelda Yaponiya va RSFSR ortasidagi toqnashuvning oldini olish maqsadida Uzoq Sharq respublikasi tuzildi.

1919-yilning aprel oyida Fransiya va uning ittifoqchilari Qora dengizning shimoliy qirgogidan chiqib ketdi. 1919-yil mart oyida ingliz qoshinlari Turkistondan evakuatsiya qilishga qaror qilindi. Avgust oyida inglizlar va ularning ittifoqchilari Kavkazorti va Orta Osiyoni, 1919-yil 12-oktabrgacha esa shimolni tark etdi. Intervension qoshinlar Rossiyaning Yevropa qismidan olib chiqilgandan song Antanta davlatlari oq armiyani qollab-quvvatlashda davom etdi.

1918-yil oktabridan 1919-yil oktabrigacha birgina Buyuk Britaniyaning ozi oqlarga 100 ming tonna qurol, uskuna va kiyim-kechaklar yetkazib berildi. 1919-yilning ikkinchi yarmida Denikin 250 mingdan ortiq miltiq, 200 ta qurol, 30 ta tank va hokazolarni qabul qildi (KirmelN.S., 2008, s. 45, 213.).

AQSh faqat 1920-yilga kelib Uzoq Sharqni tark etdi. Yaponiya uzoq vaqt davomida Uzoq Sharqdagi boshqaruvni ozida saqlab qolishga harakat qildi, ammo bu AQSh siyosatiga zid edi. 1920-yil 15-iyulga qadar Yaponiya qoshinlarini Rossiya Uzoq Sharqidan evakuatsiya qilish togrisida kelishuvga erishildi, ammo uning bajarilishi yaponlar tomonidan kechiktirildi. 1922-yilda AQShning bosimi ostida Yaponiya oz qoshinlarini Rossiya Uzoq Sharqidan olib chiqib ketishga majbur boldi (Statya na portale Polit.ru Oni predstavlyayutsya naseleniyu v roli zavoyevateley). Biroq Yaponiya Shimoliy Saxalinni Rossiyaga faqat 1925-yilga kelibgina qaytarib berdi.

Urushda sovetlar galabasini taminlagan asosiy omillaridan biri ularning xalq orasida vatan himoyasiga otlanishi kerakligi haqidagi samarali targibotlari boldi. Butun xalq mamlakat erki yolida kurashdi. Interventlarning maglubiyatiga esa ularning har biri urushga oz manfaatlari yolida kirgani, shaxsiy boyish istagi va bolsheviklarga qarshi chinakam yakdillik bilan kurashilmagani sabab boldi. Chet el intervensiyalari va fuqarolar urushi kommunizmning galabasi bilan yakunlandi.

Dilbar Ismatullayeva tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (15-08-2020, 13:26)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 32) ( 0) ( 30) ( 2)
:
-
:
20 ... -