» » Xalqaro xavfsizlik borasidagi shartnomalarda ishonchni yoqotayotgan Rossiya va Turkmanistonning merosxori. Jahon matbuoti sharhi

Xalqaro xavfsizlik borasidagi shartnomalarda ishonchni yoqotayotgan Rossiya va Turkmanistonning merosxori. Jahon matbuoti sharhi


Daryo otib borayotgan haftada dunyo matbuotida elon qilingan va muhokama markazida bolgan maqolalar sharhi bilan tanishtiradi.

AQSh hukumati yaqinda Rossiya hukumati bilan 2010-yilda imzolangan va 2021-yilning fevral oyida shartnoma muddati tugaydigan strategik hujum qurollari borasidagi uchrashuvning navbatdagi raundini yakunladi, deb yozadiThe National Interest nashri.

Lekin maqola muallifi nazarida ayni paytda Rossiya xalqaro shartnomalarni buzayotgani hisobga olinsa, Rossiya bilan strategik hujum qurollari muzokaralarini qayta tiklash, shartnoma muddatini uzaytirish va biror-bir yangi shartnoma imzolash xavotirlar uygotadi. Buni tushunish mumkin.

Songgi paytlarda rasmiy Kreml qurollanishni nazorat qilish, ishonch va xavfsizlikni taminlash borasidagi tort shartnomani buzishi tabiiyki, nafaqat AQShni, balki xalqaro tizimni ham xavotir olishiga arziydigan jihat. 2019-yilda AQSh tomoni Rossiyani 1987-yilda imzolangan orta va yaqin masofaga uchuvchi raketalarni yoq qilish borasidagi shartnoma bandlarini buzganini elon qildi. Mazkur shartnoma esa sovuq urush davrida imzolangan muhim hujjatlardan biri sanalardi.

2008-yil boshlarida rasmiy Kreml 9M729 rusumli orta masofaga uchuvchi takomillashtirishga kirishgani bilan orta va yaqin masofaga uchuvchi raketalarni yoq qilish borasidagi shartnomani buzdi. Keyinroq esa yoz oyida tajribalardan muvaffaqiyatli otib, 2017-yilda rus qurolli kuchlari foydalanishiga berildi. Bundan tashqari, Rossiya Ochiq osmon haqidagi shartnomani ham buzib kelmoqda. Bu shartnomani 30 dan ortiq mamlakatlar 10 yil oldin imzolagan va shartnoma azo mamlakatlarga vaqti-vaqti bilan bir-birlarining harbiy qoshinlari harakatidan xabardor bolish imkoniyatini yaratib bergan edi.

2010-yilga kelib Rossiya Ochiq osmon shartnomasi doirasida oz havo boshligida xorij uchoqlarining parvoz qilishini taqiqlab qoydi. Shuningdek, Rossiya Polsha va Litva orasidagi eksklav Kaliningradga 500 kilometr balandlikdagi parvozlarni amalga oshirilishiga ham taqiq qoydi. 2007-yilda esa rasmiy Kreml Yevropa mamlakatlari bilan oddiy harbiy kuchlar borasidagi shartnomadan ham chiqishini malum qildi. Moskva elon qilinmagan yoki kutilmagan harbiy oquv mashqlari bilan ham garbda xavotirlarning yuzaga kelishiga sababchi bolmoqda. Rossiyaning Gruziya va Ukrainadagi xatti-harakatlaridan esa xavotirlanishga sabab bordek.

AQSh nazarida Rossiya kimyoviy qurollardan foydalanish borasidagi konvensiyani ham buzmoqda. 2018-yilda Londonda rus bosh shtabi sobiq zobiti Skripal va uning qizini asab tizimini ishdan chiqaradigan modda yordamida oldirishga urinishi ham mavjud xavotirlarni yanada kuchaytiradi.

Shu sababdan ham AQSh Rossiya bilan harbiy shartnomalarni imzolashda eng avvalo amerikaliklarning va AQShning milliy manfaatlaridan kelib chiqqan holda ehtiyotkorlik bilan harakat qilishi muhim. Tramp hukumatining yaqin va orta masofaga uchuvchi raketalar kelishuvi va Ochiq osmon shartnomasidan chiqishi esa tahsinga sazovor.

Hozirda Turkmanistonda Senat muhim qaror oldida turibdi. Berdimuhamedov vafot etsa yoki muomala layoqatini yoqotsa, Turkmaniston senati kimni Turkmanboshining merosxori deb elon qilishi kerak, deb yozadiThe Euroasia.net sayti.

Turkmanistondagi hayot malum bir muddatga toxtab qolgandek, sababi 15-avgust sanasida Sport va yoshlar boyicha siyosat vazirligi xavfli infeksiyaning tarqalishi sababli mavsumdagi futbol musobaqalari otkazilishini boshqa muddatga kochirilganini elon qildi. Aynan shu kunda Turkmaniston temir yollari kompaniyasi poyezdlar harakatini 1-sentabrgacha toxtatishi haqida elon qildi.

Ashxobod shahri pandemiyaning tarqalishi bois mamlakatda birinchilardan bolib xalqaro aloqalarning harakatlanishiga oid cheklovlar kiritdi. Fevral oyidayoq Turkman havo yollari Pekin bilan aviaqatnovlarni toxtatgan bolsa-da, keyinroq barcha xalqaro yonalishdagi parvozlarni toxtatishi borasida xabar tarqatdi. Hattoki Flightradar24 ilovasi Ashxoboddan xalqaro yonalishlarga aviaqatnovlar qatnamayotgani haqida malum qildi. 22-avgust sanasida Turkmaniston parlamenti ota muhim konstitutsiyaga ozgartirish masalasida yigin otkazadi. Yiginning videokonferensiya tarzida otkazilishi borasida xabarlar mavjud.

Song sentabr oyida Xalq maslahati chaqiriladi va bu maslahat kengashida Turkmanistonning turli viloyatidan dabdabali, chiroyli ust-boshlarda kelgan vakillar yigiladi va mamlakatning kelajagi borasidagi muhim qarorni tasdiqlaydi. Turkmaniston hukumati hozirga qadar mamlakatda koronavirus pandemiyasi bilan bogliq holat qayd etilmagani borasida malum qilayotgan davlatlardan biri sifatida ota sinchkovlik bilan ijtimoiy masofalanishga urgu bermoqda.

Norasmiy manbalarning xabar berishicha, bu safar ham taxmin qilinayotgan konstitutsiyaga ozgartirish borasida siyosiy fars spektakli ommaga ochiqlanadi, Senat tarqatib yuboriladi va yangi parlament tasis etiladi. Boshqacha qilib aytganda, poytaxtlik sakkiz nafar, viloyatlarning vakili bolgan 56 nafar va Berdimuhamedov tayinlaydigan sakkiz nafar senatordan iborat Xalq maslahati tarqatib yuboriladi va orniga yangisi bilan almashtiriladi.

Barchaning diqqat etibori aynan Senatning raisi sifatida kim kelishiga qaratilgan, chunki aynan Senat raisi keyin Turkmanistonning rahbari lavozimiga olib chiqiladi. Kopchilik tahlilchilar nazarida Senat raisi sifatida Axal viloyatining hokimi bolib ishlab kelayotgan Gurbanguli Berdimuhamedovning ogli Sardor Berdimuhamedov nomzodi korsatilishi taxmin qilinmoqda.

14-avgust sanasida Berdimuhamedov vazirlar mahkamasi yigilishini otkazdi va yigilishda mamlakat yalpi ichki mahsulotining 5,7 foizga osgani haqida soxta raqamlarni keltirdi. Biroq majlis qatnashchilarining hech qaysi biri pandemiya sharoitida chakana savdo hajmining 19,3 foizga qay tariqa osishi borasida savol berishga jurati yetmadi.

Mamlakatda pandemiya bois ommaviy ishdan haydashlar kuzatilayotgan bir vaziyatda yirik va orta tadbirkorlik sohasida band aholining daromadlari qanday qilib 10,5 foizga oshgani ham qorongi. Jahon banki esa Turkmanistonning yalpi ichki mahsulotini 2020-yilda osmagani haqida malumot bermoqda. Turkmaniston hukumati esa iqtisodiy osish korsatkichini olti foiz deb korsatib kelayotgani raqamlarning soxta ekanidan dalolat.

Rasmiy Ashxobod bugdoy yetishtirish hajmi 1,4 million tonnaga yetgani haqida malumot tarqatgan bolsa-da, mamlakatda asosiy yerlarning paxta ekishga ajratilgani, bundan tashqari, mahalliy sabzavotlar yetishtirish uchun berilgani hisobga olinsa, berilayotgan raqamlar yolgonligi korinib qoladi.

AQSh qishloq xojaligi bergan malumotlarga kora, Rossiyaning bugdoy yetishtirish borasidagi korsatkichi bu yil 78 million tonnani tashkil qilgan, boshqa manbalarda bu raqam 80 million tonnaga yetgani xabar qilinadi. Bu esa bugdoy importiga qaram mamlakatlar uchun yaxshi natija. Turkmaniston ham bugdoy importi mamlakatlari sirasiga kiradi va mamlakat otgan yilda Qozogistondan bir million tonna kam miqdorda bugdoy sotib olgan.

Mamlakatda korrupsiya, qoshib yozishlar, urug-aymoqchilik kuchaygan bir vaziyatda yangi Senat mamlakatning kelajagi borasida muhim siyosiy qadamni qoyishi borasida umid qilmasa ham boladi.

Rajab Toyyib Erdogonning millatchilar tasiriga berilib borayotgani kurdlar, Yevropadagi turk dissidentlari va suriyalik qochqinlar uchun muammoga aylanishi mumkin, deb yozadiThe Al Monitore nashri.

Milliy harakat partiyasi yetakchisi Davlat Baxchali avgust oyi boshlarida ashaddiy dushmani Meral Akshenerga xat yuborib, uni uyga qaytishga chaqirdi. Buni hattoki Erdogon ham yaxshi qadam sifatida baholadi. Erdogon songgi tort yil mobaynida davlat Baxchali partiyasi bilan ittifoqchi sifatida ish kormoqda.

Akshener yetakchiligidagi partiya ham oldin milliy harakat partiyasining tarkibida bolgan va 2017-yilning oktabr oyida Baxchali va Akshener ortasidagi shaxsiy raqobat sabab partiya ikkiga ayrilib ketgandi. Ikki millatchi ultraradikal partiya rahbarlarining shaxsiy qarashlari ham deyarli bir xil, ularning ikkovi ham ozlarini kulrang borilar yoki idealizm ochogi sifatida nomlab olgan.

Baxchali va Akshener kop yillar davomida bir-biri bilan ham salom-alik qilmagan, hattoki qurbon hayitida ham tabriklash orniga, bir-birlarini kamsitib keluvchi ritorikaning boshidan tutgandi. Imkon boldi deguncha ular bir-birlarining ustidan mazax qilar, tanqid qilardi. Baxchelening kutilmagan taklifi birinchidan Erdogon sabab, ikkinchidan Bexchalining yomonlashib borayotgan sogligi bilan aloqador bolishi mumkin. Turk ultraradikalizmiga esa nufuzli rahbar joiz. Shundan bolsa kerak, ikki ultraradikalchi yaqinlashishga qaror qildi.

Norasmiy ittifoqlar birlashuvi hozirda turk jumhurboshqoni Erdogonning mamuriy boshqaruvining oziga xos belgisiga aylangan. Agarda ittifoq bolinib ketadigan bolsa, barcha aybni ittifoqchiga agdarish imkonini beradi. Demokratiyani himoya qilish fondi katta direktori Aykan Erdemir nazarida Erdogonning ultramillatchilar bilan hamkorligi, avvalo, mamlakat rahbarining songgi yillarda yaqin ittifoqchilari orasidagi nizolari bilan izohlanadi.

2013-yilda Erdogon liberallar bilan tortishib qoladi, keyinchalik esa Gulan tarafdorlari bilan poraxorlik ortidan kelib chiqqan nizolar yuz beradi. 2014-yilda esa jumhurboshqoni kurdlarning komagidan saylovlarda foydalana olmasligini bilgach, ular bilan ham aloqani uzib qoya qoldi. Erdogon deyarli azaliy ittifoqchilari bilan aloqani yoqotganini bilgan ultraradikallar Erdogonning giribonidan tutib qoya qoldi.

Turk islomchilari mamlakatning xoh ichkarisida bolsin, xoh tashqarisida, asosan kulrang borilar yordamiga muhtoj. Baxchali bilan bogliq vaziyat turk matbuoti sarlavhasidan joy olgach, Baxchali va Akshener ortasida ittifoqchilik yuz berishi haqida taxmin qila boshladi. Lekin bu ham navbatdagi saylovlarda Erdogon uchun foyda keltirmasligi mumkin.

Erdogon hozirda ultramillatchilar bilan birgalikda respublikachi xalq partiyasini va kurdchi xalq demokratik partiyasini ham siyosiy jarayonlardan chetlashtirishga urinmoqda. Shu boisdan ham amaldagi hukumat ham islomiylar, ham ultramillatchilardan foydalangan holda xalqning vatanparvarlik tuygulari torlarini chertib korishga urinib koradi.

Agarda Akshenerning partiyasi koalitsiyaga qoshiladigan bolsa, u holda suriyalik qochqinlarga nisbatan dushmanlik kayfiyati yanada ortishini kutish mumkin. Shuningdek, ultramillatchilarning Erdogon hukumati tarkibidagi nufuzi oshadigan bolsa, ular Erdogondan hozirgidan kora koproq narsalarni talab qilishga otadi. Erdogonning oldida esa yo yangi ittifoqchi topish yoki Musulmon birodarlar mafkurasiga izn berib, oz nomini yana bulgash yoli qolmoqda. Akshener esa hozirda Baxchalining taklifi borasida biror-bir narsa deyayotgani yoq.

Jahongir Ergashev tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (22-08-2020, 12:26)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 31) ( 0) ( 29) ( 2)
:
-
:
20 ... -