» » Rossiyaning Belarusga tasiri, Turkiya va Hindiston ortasida kutilayotgan ziddiyat. Jahon matbuoti sharhi

Rossiyaning Belarusga tasiri, Turkiya va Hindiston ortasida kutilayotgan ziddiyat. Jahon matbuoti sharhi


Daryo otib borayotgan haftada dunyo matbuotida elon qilingan va muhokama markazida bolgan maqolalar sharhi bilan tanishtiradi.

Belarusdagi saylovlardan keyin mamlakatdagi siyosiy vaziyat ota qaltislashdi, hattoki Putin Belarusga harbiy qoshinlarni kirgizishi mumkinligi haqida turli kospiratsiyaga boy nazariyalar ham yuzaga chiqdi, deb yozadi The Washington Post nashri.

Prezident Lukashenko doim Kreml hukumatining gashiga tegib kelgan va kop marotaba Belarus Rossiyaning tarkibiga kirmasligini vada qilib kelgan. Lukashenko hattoki kop marotaba Rossiyani gaz va neft yordamida Belarusni oziga qoshib olishga harakat qilayotganlikda ayblab chiqqan. Belarusdagi saylovlar arafasida Belarus xavfsizlik xizmati ruslarning fitna guruhi qolgan olingani va mamlakat chegarasining ikki tarafida qogirchoqbozlar mamlakatda inqilob uyushtirishga tayyorlanayotgani haqida malum qilgandi. Lukashenko nazarida inqilobni sharqda Rossiya, garbda NATO qollab-quvvatlayotgandek edi.

Saylov natijalaridan keyin yuzaga kelgan mamlakat miqyosidagi norozilik namoyishlari natijasida Lukashenko bugun yana Rossiyaga xayrixohlik haqida gapira boshladi va vaziyat yanada keskinlashadigan bolsa, Kremldan yordam berishni ham soradi. Rossiya yordam berishga tayyorligini bildirdi.

Biroq 2014-yilgi Ukraina voqealari takrorlanlanishini kutmasa ham boladi. Putin Belarusga oz harbiylarini yuborishi ehtimoli ham mavjud. Belorusdagi siyosiy voqealarga Putin aralashadigan bolsa, u holda rasmiy Kreml oz xatti-harakatini asoslab berishi mushkul boladi. Ukrainadan farqli ravishda, Belarusdagi namoyishlar ruslarga qarshi qaratilgan emas, aksincha 26 yillik diktaturani qulashi uchun yuzaga keldi. Qolaversa, otkazilgan ijtimoiy sorovlarda bor yogi yetti foiz beloruslar mamlakatni Rossiyaga qoshilishini istaydi. Shunday ekan, Putinning Belarusga harbiy yordam kiritishi mantiqsiz tuyuladi. Ruslar harbiy yordami Belarusga kiritiladigan bolsa, u holda Belarusdagi norozilik namoyishlari Moskvaga qaratilishi mumkin.

Shunday vaziyatda rasmiy Kreml Belarusdagi siyosiy voqealarda maxfiy tarzda harakat qilmoqda. Rus komagi eng avvalo Belarus televideniyesiga koz tikkan. Aynan shu bois 1419-avgust sanalarida Belarus televideniyesi xodimlari mamlakatdagi saylovlarning soxtalashtirilganiga qarshi norozilik namoyishi otkazdi va ish tashladi. Ayni shu manzarada Kremlning odamlari vaziyatni qolga olib, korsatuvlar oz vaqtida namoyish qilinishini zimmasiga oldi. 21-avgust sanasida Lukashenko hattoki rus jurnalistlaridan televideniyedagi ishni davom ettirishi uchun yordam soraganligini ochiqladi.

Televideniye esa rasmiy Minsk uchun ota muhim. Lukashenko oz propagandasini tashviqotini olib bormasa, hokimiyatni qoldan boy berishi aniq bolib qoladi. Yordamga kelgan rus jurnalistlari darhol ishga kirishdi va Belarusdagi siyosiy manzarani rus kozi bilan yorita boshladi.

Lukashenko otkazgan ommaviy tadbirlarda hattoki rus bayrogini kotarib olgan guruhlarning ham ishtiroki kuzatildi. Bu guruhlar esa Kremlning moliyaviy komagini olayotgani ham sir emas. Oz navbatida, mazkur kuchlar agarda Belarusdagi siyosiy vaziyatda maglub boladigan bolsa, u holda ular Belarus jamiyatini ikki qutbga bolib yuborish uchun ham harakat qila boshlaydi. Lukashenko esa mamlakat ommaviy axborot vositalari yordamida har qanday norozilik kayfiyatini bostirishga harakat qiladi.

Rossiya esa Belarusdagi tashviqotini yanada kuchaytirishga bor kuchini sarflaydi. Belarus esa iqtisodiy jihatdan kop jabhalarda Rossiyaga qaram. Rossiya va Belarusning harbiy havo hujumidan mudofaa tizimi ham bir. Belarus hududida, shuningdek, Rossiyaning ikki harbiy bazasi joylashgan. Belarus armiyasidagi aksar qurollar sovet va rus qurollari hisoblanadi. Belarus harbiylari Rossiya harbiy akademiyalarida tahsil oladi. Ikki mamlakat qurollari kuchlari vaqti-vaqti bilan harbiy mashgulotlar ham otkazib turadi. Belarusdagi siyosiy inqiroz boshlangandan beri Lukashenko faqat Putin bilan fikr almashib, Fransiya, Germaniya rahbarlarining telefon qongiroqlariga javob bermay kelmoqda.

Belarusda vujudga kelgan vaziyat esa hozircha Putinning dahshatiga aylangan. Agarda demokratik, garb tarafdorlari oz maqsadiga yetadigan bolsa, u holda Belarus rahbari takidlaganidek, Rossiya ham xavf ostida qolishi mumkin. Rasmiy Kreml esa buni istamasligi aniq. Putin esa Lukashenko harakati maglubiyat bilan tugaydigan bolsa, rasmiy Minskka Kreml taraf bolgan nomzodni hokimiyat tepasiga kelishiga yordam berishi mumkin va bu hech qanday harbiylarni Belarusga kiritishsiz yuz beradi.

Hind razvedka xizmati songgi paytlarda Turkiya Pokistondagi hindlarga qarshi harakatning markaziga aylanayotgani haqida malum qildi. Bu esa hind hukumatining rasmiy Anqaraga Saudiya Arabistoni, Misr, BAA, Gretsiya, Isroildan iborat ittifoqchilarga qoshilishi mumkinligi haqida tahdid xatini yubordi. Hind matbuotida Turkiya hukumati Pokiston bilan ittifoqchilikda Hindistondagi 182 million musulmonlarni radikallashtirishda ayblovchi maqolalar bosildi.

Hindistonda ingliz tilida chop etiladigan The Indostan Times nashrida hind isteblishmenti bilan yaqin aloqalar ornatgan jurnalist Shishir Gupta Turkiya Hindistonga qarshi faoliyatning markaziga aylangani haqida maqola yozib chiqdi. Maqolada, shuningdek, Erdogon boshchiligidagi turk hukumati hind yoshlarini Turkiyada tahsil olishlari uchun stipendiyalar berayotgani va hind yoshlarining Turkiyaga kelishi bilan pokistonliklarning tasiriga tushib qolayotgani haqida ham gap boradi.

Gupta tasvirlayotgan manzara esa Usmonlilar imperiyasi tomonidan otkazilgan siyosatga ham oxshab ketadi. Hozirda Turkiya sunniy musulmon olamining songgi xalifati sifatida ish tutib, barcha sunniy musulmonlarni Saudiya Arabistoni tasiridan himoya qilishga bel boglagan. Millatchi Bxarata Janata partiyasining yetakchisi Hindiston bosh vaziri Narendra Modining hind musulmonlariga qarshi siyosati Erdogon uchun hind diyori oz tasir doirasini yoyishga unumdor olka sifatida koringan bolsa ajab emas.

Erdogonning bunday siyosatga yuz tutishini tarixiy ildizlari ham bor. Gap shundaki, Birinchi jahon urushidan song buyuk Porta maglubiyatga uchragach hind musulmonlari Xilofot degan harakatni boshlashadi. Mazkur harakat orqali hind musulmonlari Usmonlilar imperiyasining sultoni hayotini saqlab qolmoqni maqsad qiladi, chunki musulmon sunniy jamoasi uchun sulton jamoa rahbari sifatida sanalardi. Biroq 1924-yilda Mustafo Kamol oxirgi sultonni mamlakatdan haydab yuborib, xalifalikni tugaganini elon qilgach, Xilofot harakati ham yoq bolib ketadi. Erdogon esa ozini Otaturkning merosidan voz kechib, yana Turkiyani islom millatchiligining markaziga olib chiqishga urinayotgendek tutmoqda.

Erdogonning neo-islomchilik kayfiyati esa Pokistondagi panislomchi millatchilik kayfiyati bilan hamohang. Bu esa Modi hukumatini asabiga tegmoqda. Hind millatchiligiga urgu beryotgan modi esa hind musulmonlarining qutblashtirishga jim qarab ham turolmaydi. Ustiga ustak, Turkiya Pokistonning Kashmir borasidagi iddaolarini qollab-quvvatlayotgani ham rasmiy Dehlini asabiylashtirmoqda.

2019-yilning sentabr oyida BMT Bosh assambleyasida Erdogon Hindistonni Kashmirning yarim muxtor maqomini bekor qilishda ayblab chiqib, Modining dala hovlisiga tosh otadi. Dehlining harakatlari natijasida Kashmir musulmonlari barcha huquqlaridan mahrum boladi. Turkiya ayblovlaridan gazablangan Modi esa Turkiyaga rasmiy tashrifini bekor qilib, arman, grek va kiprlik rasmiylar bilan muloqot uyushtiradi. Kurdlar masalasida uzoq vaqt betaraflik saqlab kelgan rasmiy Dehli bu safar Turkiyaning suriyalik kurdlar borasidagi Tinch Bahor harbiy amaliyotini keskin tanqid qilib chiqadi.

Hindiston nazarida Kashmir masalasi Hindistonning ichki ishidir, ammo Pokiston talqinicha, musulmon jamoasi kop bolgan mazkur hudud oz taqdirini umumiy ovoz berish yoli bilan ozlari hal qilishi kerak. Hindiston ham, Pokiston ham yadro qurollariga ega davlatlar sanaladi. Ikki mamlakat hozirga qadar tort marta bir-birlari bilan jang qilgan. Shu janglardan uchtasiga Kashmir masalasi sabab bolgan.

2020-yilning fevral oyida Erdogon hind rasmiylarini gazabini keltirgan chiqish qiladi. Oz chiqishida turk boshqoni Kashmir masalasiga Turkiya ham befarq emasligini, Turkiya istibdodga qarshi turishini malum qiladi. Hattoki Erdogon kashmirlik musulmonlarning hindlarga qarshiligini turklarning Galliopoldagi inglizlarga qarshi kurashi bilan tenglashtiradi. Erdogonning mazkur bayonoti esa rasmiy Dehlining keskin bayonot bilan chiqishiga olib keldi. Tinch okeani mamlakatlari bilan shugullanuvchi tadqiqotchi olim Saljuq Cholaqogli Turkiya haddidan oshdi, deb masalaga izoh beradi.

Turkiya azaldan Pokistonni qollab-quvvatlab keladi. Pokiston ham Turkiyaning 1974-yilda Kiprga qarshi harakatlarini qollagan edi. Ammo Erdogon Kashmir masalasiga tez-tez toxtalib otayotgani Dehlining Turkiyaga nisbatan qarashlarini ozgartirmoqda. Yaqinda Hindiston hukumati hind floti uchun harbiy kemalar ishlab chiqarish borasida imzolangan qiymati 2,3 milliard dollar bolgan shartnomani bekor qilishni va Turkiya bilan adovati bor Armanistonga 40 million dollar qiymatdagi radar uskunalarini yetkazib berishni malum qildi. Shunga qaramasdan Erdogon Pokistonni qollab-quvvatlashda davom etishini malum qildi.

Bu yil pandemiya bois BMT Xavfsizlik kengashi yana navbatdagi yiginini otkazadi. Bu safar Turkiya yana hindlarga qarshi ritorikasini davom ettiradimi, bu hind-turk munosabatlari uchun sinov. Hindiston hukumati esa Anqarani hindlarga qarshi biror bir bayonot berishdan tiyilishga chaqirishi esa aniq.

Qolaversa, Turkiyaning Pokistonni qollab-quvvatlashi Pokistondagi ishchi kuchi, turk mahsulotlariga Pokistonda Hindistondagidek raqobatning yoqligi va eng muhimi Turkiya hukumatining yadro borasida Pokiston hukumati bilan aloqalari bilan izohlanadi. Pokiston esa dunyodagi yagona yadroviy davlat sanalar ekan, ozining bu maqomini yoqotishni istamaydi. Shu sababdan ham Turkiyaning Pokiston borasidagi siyosatini hissiyotlar bilan boglangan iqtisodiy, diplomatik ramziy manoga ega birodarlik deb talqin qilish mumkin.



Manba: Daryo.uz
: admin (30-08-2020, 11:10)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 30) ( 0) ( 28) ( 2)
:
-
:
20 ... -