» » Ozbkistonda soliq tizimini isloh qilish konspsiyasi: tavakkal va prognozlar

Ozbkistonda soliq tizimini isloh qilish konspsiyasi: tavakkal va prognozlar


Iqtisod fanlari doktori, professor Shuhrat Toshmatov shu kunlarda keng muhokama qilinayotgan soliq tizimini isloh qilish konsepsiyasiga tahliliy va tanqidiy munosabati aks etgan maqolasini Daryoga taqdim etdi. Quyida maqola etiboringizga havola etiladi.

Soliqqa tortish tizimini isloh qilishning asosiy yonalishlari boyicha kozda tutilayotgan yirik ozgarishlarga munosabat:

Yuridik shaxslarning foyda soligini bekor qilish (tijorat banklari va sugurta tashkilotlari bunday mustasno) va dividendlar soligi 25 foizli stavka boyicha faqatgina dividendlar korinishida tolanadigan daromadga soliq solish tartibini belgilash va qollash.

Mazkur islohotdan korxonalar ixtiyorida qoladigan foydani ishlab chiqarishni rivojlantirishga yonaltirishni ragbatlantirish va bu orqali makroiqtisodiy samaraga erishish kozda tutilgan bolishi mumkin. Buni albatta uzoqni oylab korilayotgan chora-tadbir sifatida baholash mumkin. Shu bilan birga investor nuqtai nazaridan qaralganda dividend sifatida undiriladigan soliqning stavkasi (25 %) masalasini pasaytirish jihatdan oylab korish kerak, chunki dividend soligi stavkasi asosiy hamkor davlatlarimiz Rossiyada rezident va norezidentligiga qarab 13 foizdan 15 foizgacha, Qozogistonda 15 foiz atrofida, shuningdek respublikamiz soliq islohotlarida foyda soligini bekor qilish (Estoniyada nol stavka deb ataladi) va dividend soligi otkazish jihatida asos qilib olingan Estoniya tajribasida ham dividend soligi stavkasi 20 foizni tashkil etadi, mamlakatimiz soliq islohotlarida ekspert sifatida konsalting firmasi qatnashayotgan Gruziyada taqsimlangan foydadan soliq stavkasi 15 foizga teng. Konsepsiyada kozda tutilgan dividend soligi stavkasini pasaytirish masalasini fikrimizni quyidagilar bilan asoslashga harakat qilamiz:

Birinchidan, mulkdor-investor biznesga mablag yonaltirishda eng avvalo undan keladigan foydani maksimallashtirishni kozda tutadi, bu bilan koproq ixtiyorida qoladigan, togrirogi chontagiga kiradigan daromadni oshirishni nazarda tutadi. Shuning uchun, faqat shuning uchun bozor iqtisodiyotida investor riskka boradi, tavakkal qiladi. Agar investor, mulkdor oziga oladigan (qoliga tegadigan) daromadlardan (dividend) soligini oshirilishi uning biznesga dastavval mablag tikishda oylantirib qoysa, keyingi navbatda dividendlarni kopaytirishga bolgan intilishida ham oylantirib qoyadi.

Ikkinchidan, yollanma ishchi daromadi bilan mulkdor oladigan daromadni (dividendni) bir xil jihatdan qarash qanchalik orinli (konsepsiyada jismoniy shaxslar daromad soligini stavkasini ham 25 % qilib belgilangan). Investor risk qilib mablag tikayotgan bir paytda, yollanma ishchi funksional vazifasini bajarganlik uchun ish haqi oladi va bu riskdan bir muncha holi hisoblanadi.

Uchinchidan, xorijiy investorlarning jalb qilinishida ushbu choraning ijobiy tasir etishi ham munozarali, chunki xorijiy investor ichki investordan ham kora koproq tikkan (yonaltirgan) mablagini tezroq chiqarib olishni xohlaydi.

Tortinchidan, bu bosqichlarni bosib otgan davlatlar tajribasidan malumki, samarali soliq stavkalarining oshishi investitsiya oqimiga salbiy tasir etadi.

Beshinchidan, dividend soligi faqat davlat byudjetiga tushadi va maqsadli jamgarmalarga taqsimlanmaydi. Demak yollanma ishchi tolayotgan daromad soligi maqsadli jamgarmalarga taqsimlanishi tufayli pensiya hisoblanayotganda pensiya tayinlash bazasiga kiritiladi, dividend soligi tolovchi mulkdor bunday ijtimoiy ragbatdan ham mahrum boladi.

Shu bilan birga fikrimizcha, foyda soligining (kopgina xorijiy davlatlarda korporatsiya soligi deb ataladi) saqlanib qolinishi nafaqat davlat byudjetini toldirishda fiskal vazifani, shu bilan birga foydani shakllantirish va uning hisobini yuritishdagi mulkdorning masuliyatini ham oshirishda katta xizmat qiladi.

QQS ni tovar aylanmasi 1 milliard somdan ortiq bolgan soliq tolovchilarning barcha toifalari, shu jumladan yakka tartibdagi tadbirkorlar orasida keng tadbiq etish bilan birga QQS stavkasini 20 foizdan 12 foizgacha kamaytirish, shuningdek, respublikamizda ishlab chiqariladigan qishloq xojalik va ayrim oziq-ovqat mahsulotlarining narxlari osishiga yol qoymaslik maqsadida sotish aylanmalarini QQS dan ozod etish bilan birga tolaqonli soliq solish tizimini yaratish va soliqqa tortish bazasini aniqlashtirish.

Respublikamizda qoshilgan qiymat soligi stavkasini pasaytirish bir necha yildan buyon dolzarb bolib turgan masala hisoblanib, ushbu yonalishdagi islohotni faqat qollab-quvvatlash mumkin. Ushbu holatda stavkani ornatishda aniq hisob kitoblarni amalga oshirish talab etiladi, yani respublikamiz byudjetida QQSni ulushi eng yuqori bolib, byudjet daromadlarini shakllantirishda muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.

Shu munosabat bilan birinchidan QQS stavkasining pasayishini yalpi ichki mahsulotning ozgarishiga tasirini aniqlash, ikkinchidan QQS tolovchilar sonining keskin oshishi hisobiga soliq solinadigan bazaning kengayishini hisoblab chiqish, shuningdek QQS tushumini natijaviy omil sifatida belgilab unga tasir etuvchi boshqa omillarning tasirini korrelyatsion-regression tahlil qilish orqali tushumlarda yuz beradigan ozgarishlarni prognozlash mumkin. Bu boyicha 2008-yilda respublikamizda olib borilgan tadqiqotlarning korsatishicha (tahlilda natijaviy omil sifatida qoshilgan qiymat soligi boyicha tushumlarning taqqoslama narxlardagi summasi, tasir etuvchi omillar sifatida esa QQS bazasi, QQS tolovchilar soni, QQSning ortacha stavkasi va eksport-import operatsiyalar boyicha savdo summasi olingan) QQS stavkasining bir foizga pasayishi soliq solinadigan bazani 14 foizdan ortiq oshishiga olib keladi. Togri ushbu tahlilni oxirgi malumotlar boyicha yangilash zarur, lekin shunga qaramay QQS stavkasining pasayishi hamda mazkur soliqni tolovchilar sonining oshishi soliq solinadigan bazaning kengayishiga xizmat qilishga shubha yoq.

Jismoniy shaxslar daromad soligi, Ozbekiston Respublikasi Moliya Vazirligi huzuridagi byudjetdan tashqari Pensiya jamgarmasiga yagona ijtimoiy tolov va fuqarolar sugurta badallarini 25 foizli bir tekis shkaladagi stavka boyicha jismoniy shaxslarning daromad soligi sifatida birxillashtirish.

Ushbu islohotni soliqqa tortish tizimini ixchamlashtirish hamda jismoniy shaxslarning daromad soligini soddalshtirish boyicha qoyilgan katta qadam deb baholash mumkin. Shu bilan birga quyidagi holatlarni ham etibordan qoldirmaslik zarur:

Birinchidan, soliq va majburiy tolov tushunchalari bir-biridan farq qilib, bularni aynan bir xil majburiy tolov deb qarash kerak emas. Togri kelib tushgan soliqni taqsimlash orqali (xuddi hozir yagona soliq tolovi taqsimlangani kabi) bir qismini byudjetga, bir qismini Pensiya jamgarmasiga yonaltirish mumkin. Shu bilan birga ilgor xorij tajribasida jismoniy shaxslar tomonidan tolanadigan soliq va sugurta badalini yuridik shaxs (ish beruvchi) tomonidan tolanadigan majburiy tolov bilan biriktirilib, yagona holda soliq tolanishi joriy etilgan davlatlarni uchratish qiyin.

Ikkinchidan, yagona tekis stavkaning joriy etilishi nisbatan pastroq ish haqi oladigan jismoniy shaxslarda soliq yukining oshishini keltirib chiqarishi mumkin, shu sababli soliq solinmaydigan eng kam daromadlar miqdorini joriy etish talab etiladi. Faqat bu bilan muammoni yechib bolmaydi, chunki nisbatan pastroq ish haqi oladigan jismoniy shaxslar tomonidan Pensiya jamgarmasiga pul mablaglarning otkazilmasligi ularning pensiya miqdorini aniqlashda va moliyalashtirishda jiddiy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.

Uchinchidan, yuridik shaxsning (ish beruvchi) yollanma ishchi oldidagi ijtimoiy masuliyatini oshirish maqsadida yollanma ishchidan sugurta badali bilan birga yuridik shaxsdan pensiya jamgarmasiga majburiy tolov undiriladi. Rivojlangan davlatlarda yuridik shaxs va jismoniy shaxslarning pensiya jamgarmasiga yonaltiradigan mablaglari nisbati taxminan 50/50 foizni tashkil etadi.

Umumiy xulosa sifatida keltirish mumkinki, fikrimizcha, jismoniy shaxslarga daromad soligi boyicha bir tekis stavkani kamaytirish hamda soliq solinmaydigan eng kam daromadlarni va sugurta badalini joriy etish orqali yuridik shaxlarga yollanma ishchilar ish haqiga nisbatan pensiya jamgarmasiga tolovlarni pasaytirilgan stavkalarda tadbiq etish maqsadga muvofiq.



Manba: Daryo.uz
: admin (5-04-2018, 15:58)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 33) ( 0) ( 32) ( 1)
:
-
:
:
20 ... -