» » Yangi tarixiy film Islomxoja 1-sentabrda katta ekranlarga chiqadi. Undan nima kutamiz?

Yangi tarixiy film Islomxoja 1-sentabrda katta ekranlarga chiqadi. Undan nima kutamiz?


Rejissor Jahongir Ahmedov Islomxoja deb nomlangan tarixiy film ustida ish boshlagani haqida shu yilning yanvar oyida malum bolgan edi. Keyinroq filmda kimlar qanday rol ijro etishi mumkinligi haqida yozilgan edi. Rejissor Ozodlikka bergan intervyusida loyihaning yangi tafsilotlarini oshkor qildi. Jumladan, Prezident tashabbusiga kora olinayotgan filmjoriy yilning 1-sentabrida katta ekranlarga chiqishi aytildi.

Film 19071913-yillarda Xiva xonligining qushbegisi (bosh vaziri) bolgan Islomxojaning taqdiriga bagishlanadi. Afsuski, bu ism ozbekistonliklarga yetarli darajada tanish emas: maktab darsliklarida Islomxoja hamda uning islohotlari haqida birmuncha malumot keltirilganiga qaramay, bu shaxsning kolami, mahalliy tarixda tutgan orni haqida deyarli hech narsa yozilmagan. Bunda zamonaviy ozbek tarixchiligining asosiy kamchiliklaridan biri korinadi.

Zamonaviy ozbek tarixchiligi SSSR zamonida shakllangani sir emas. 1980-yillarning oxiridan milliy tarixga bolgan qarashlarda malum siljishlar yuz bera boshlagan bolsa-da, sovet zamonida qurilgan tarixiy paradigma deyarli ozgarmay qoldi: ozbek xalqi tarixi salkam 3 ming yil davom etgan tinimsiz kurashlar va qahramonliklar ketma-ketligi sifatida tushuniladi. Bunda xalq goh chet el bosqinchilariga, goh oz hukmdorlariga va ekspluatator sinfiga qarshi kurashadi. Oz vaqtida qahramonlar, qozgolonchilar, kurashchilar oylab topish shu darajaga yetib bordiki, ming yillar oldin mintaqadan uzoqda yashagan Mazdak kabi diniy arboblar-u, Abroy singari tushunarsiz, qorongu tarixiy nomlar ham boylar sinfiga qarshi kurashgan qahramonlarga aylantirib yuborildi. Ayniqsa Ikkinchi jahon urushi yillarida qahramon oylab topishga ehtiyoj kuchaydi bu xalqning vatanparvarlik ruhini oshirish, fashizmga qarshi kurashga safarbar etish uchun muhim edi. Shu tariqa ozbek xalqiga deyarli tanish bolmagan Tomaris, Shiroq, Spitamen, Muqanna, Temur Malik, Jaloliddin Manguberdi kabi obrazlar buyuk ajdodlar safiga qoshildi.

Otmishni organish aslida xayrli ish. Qadimda shu zaminda yashagan insonlar haqidagi xotirani saqlab qolish ham burch, ham savobdir. Lekin aniq siyosiy maqsadlar yolida tarixni taftish etish noxolislikka, biryoqlamalikka olib keladi. Shuning tasirida yuqorida tilga olingan shaxslarni xislatlarga va kamchiliklarga ega real tarixiy odamlar sifatida emas, afsonaviylashtirilgan ulug qahramonlar obrazida tasavvur etamiz. Yani ular qanday bolgan bolsa, shunday qabul qila olmaymiz, balki ularning qiyofasida ozimizga xush yoqadigan, ozimiz xohlaydigan ota-bobolar ramzini yaratib olganmiz. Bu esa tarixga notogri baho berilishiga hamda boshqa yanglish xulosalarga olib keladi.

Ikkinchidan esa, oz xohishimizga binoan chizib olingan bunday rodapo bobolar tarixni yozgan haqiqiy ismlarga soya soladi. Uzoq otmishda sodir etilgan qahramonliklarga mahliyo bolib qolgan avlod yuz yil oldin yashagan bobolarga etiborsiz bolib qoladi. Buni bugun ozbek jamiyatida kuzatish mumkin tarixchilarning, ziyolilarning salmoqli qismi nazdida qancha qadimiy bolsang, shuncha buyuksan. Oxirgi besh yuz yillik tarix esa qora kunlar sifatida tariflanadi.

Aslida esa qadimiylik zinhor buyuklikni belgilab bermaydi. Buyuk tarixni bir avlodning jasorati yaratadi. Ming yillar oldin qanday odamlar yashagan bolmasin, qanday qahramonliklar korsatgan bolmasin, ularning bugungi kun uchun ahamiyati juda kam. Lekin oxirgi 23 asr mobaynida faoliyat yuritgan arboblar bolmaganida edi, balki bugunimiz ham bolmas edi. Jaloliddin Manguberdi harqancha jasur sarkarda bolmasin, bugungi ozbek millatining shakllanishida hech qanday rol oynamagan. Bu jarayonda uni Fayzulla Xojayev yoki Fitratga hatto tenglashtirib ham bolmaydi. Temur Malik qanchalik zor jangchi bolmasin, Shayboniyxon bolmasa, Ozbekiston degan nom ham bolmas edi. Shunday ekan, tarixiy shaxslarga qaysi biri buyukroq va qadimiyroq ekan? deb emas, ular oz davri yoki bugunimiz uchun nima ish qilgan? deb baho berish lozim.

Islomxoja filmining ahamiyati ana shunda u bizni otmish ertaklaridan uzib, real tarixga qaytarmoqda, bugungi kunimizga bevosita aloqador shaxslarni va zamonani gavdalantirmoqda.

Ozbeklarning qongirot urugidan chiqqan on birinchi Xiva xoni Muhammad Rahimxon II Feruz hukmronligining (18641910) oxirgi yillarida bosh vazirlik rutbasiga kotarilgan Islomxoja ziyoli, kopni korgan inson bolib, yashab qolish uchun taraqqiy etish zarurligini tushungan birinchi davlat arboblaridan biri edi. U Rossiya imperiyasi tajribasini organib, xonlikda zavod, shifoxona, dorixona, dunyoviy maktablar qurdiradi; qamoqxonadagi qiynoqlarni bekor qiladi; soliqlarni yengillashtiradi, tartibga soladi; davlat ishchilariga muntazam maosh tayinlaydi; pochta va telegraf xizmatini tashkil etadi; fotosyomka va kinochilikning boshlanishiga homiylik qiladi.

Afsuski, uning islohotlari yakuniga yetmay qoladi. 1910-yili taxtga otirgan Isfandiyorxon qushbegiga ishonchsizlik bildiradi. Diniy arboblar va qadimchi aslzodalar Islomxoja hokimiyatga tahdid solishini uqtirib, xondan uni bartaraf etishga rozilik oladi. Bir kuni kechki soatlarda uyiga qaytayotgan Islomxojaga nomalum shaxslar tashlanib, pichoqlab ketadi. Qotillik xonlikning xavfsizlik xizmati tomonidan hatto taftish etilmaydi ham.

Zamonaviy ozbek kinochiligida tarixiy mavzudagi filmlar u qadar kop emas, bori ham juda ayanchli taassurot qoldiradi: bazi birovlarida tarixiylikni ekranga kochirish uchun mablag yetishmagan, mablag yetishganida esa goya, bilim va mahorat yetishmagan...

OAVda elon qilingan malumotlarga tayansak, Islomxoja filmiga bolgan etibor ham, tayyorgarlik ham boshqacha. Albatta, kattakon shedevr yaratilishini kutishga hali erta bolsa kerak, lekin ozbek kinotomoshabinlari nihoyat sifatli, aqlli tarixiy filmga ega bolishga haqli deb oylayman.

Tolaqonli tarixiy film yaratish oddiy kinokartinalarga nisbatan koproq mehnatni, mablagni va bilimni talab qiladi. Otmish manzaralarini gavdalantirish, bizdan oldin yashagan odamlar dunyoqarashini va turmush tarzini haqqoniy aks ettirish bularga erishish uchun katta mablag, koplab aktyorlar va mahoratli suratga olish guruhidan tashqari, kamida yana quyidagi mutaxassislarni jalb etish lozim boladi:

Otmish memorchiligi va liboslari boyicha ekspertlar. Har bir davrning oz liboslari, memorchilik uslublari, oziga xos modasi bolgan. Bu moda xuddi bugungidek tez-tez ozgarib turgan. Shunday ekan, dizaynerlar va libos ustalari tegishli rekvizitlarni yaratishda albatta memorchilik va liboslar tarixi boyicha ekspertlarga murojaat etishi kerak.

Harbiy tarix boyicha ekspertlar. Yuz-ikki yuz odam qilich solishini ekranda korsatish bilan tarixiylikka erishib bolmaydi. Otmish muhorabalari qanday olib borilgani, qanday taktika va strategiya qollanganini bilish jang sahnalarining jonli aks ettirilishiga xizmat qiladi.

Professional tarixchilar. Tarixning oziga yarasha uslublari, aksiomalari, nazariyalari bor. XIX asrda yashagan bir nemis tarixchisi ingliz hamkasbining Qadimgi Yunoniston haqidagi kitobiga taqriz berar ekan, istehzo bilan uning yunonlari aslida yunoncha kiyinib olgan inglizlardir degan edi. Otmish avlodlari qanday fikrlaganini, qanday yashaganini yaxshi biladigan mutaxassislar tarixiy kinoloyihalarga jalb etilmasa, bu loyihalar parodiyaga oxshab qolishi ehtimoli katta. 90-yillarda Amir Temur haqida olingan teleserialni eslaylik: uning bosh qahramoni bugungi targibotchining sozlari bilan gapiradi. Biz ming yillik tarixga egamiz, Buxoriylarning avlodimiz... Temur Buxoriy yoki Ibn Sinoni oziga ajdod sanaganini aqlga sigdirib boladimi? Shak-shubhasiz, otmish odamlari oz tarixini bizdan boshqacha tasavvur etgan, boshqa odamlarni ajdod deb bilgan, umuman boshqacha fikrlagan.

Professional tilshunoslar. Ozbek tarixiy kinolariga etibor bersangiz, Alisher Navoiy ham, Otabek va Kumush ham bir xil tilda gapiradi. Aslida esa til tinimsiz ozgarib boradi. XI asrdagi til bilan XV yoki XIX asrdagi til orasida yer bilan osmoncha farq bor. Bolganni bolgon degan bilan tarixiy reallik gavdalanib qolmaydi. Boz ustiga, har bir davr uchun mos atamalar, tushunchalar, nutqni qurish konikmalarini togri qollay bilish uchun ham tilshunoslar komagi zarur boladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (6-04-2018, 13:58)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 36) ( 0) ( 34) ( 2)
:
-
:
20 ... -