» » Globalizatsiya davrida Ozbekiston va zamonaviy mamlakatlarda til siyosati masalasi

Globalizatsiya davrida Ozbekiston va zamonaviy mamlakatlarda til siyosati masalasi


Butun jahonni qamrab olgan globalizatsiya Amerika qadriyatlari va KFC gamburgerlarini tarqatibgina qolmay, milliy ozlikni anglashni, oziga xoslikka qiziqish hissini uygotdi. Bu vaqtda tilga har qanday ijtimoiy ozgarishlar tasir qiladi. Bu masalada Daryo kolumnisti,Buyuk kelajak ekspertlar kengashi azosi, Janubiy Koreyaning Pusan chet tillar universiteti professori Azamat Akbarov fikr yuritadi.

Ijtimoiy hayotda davlat tilidan foydalanish, davlat tilini muhofaza qilish, uning qollanilishini nazorat qilish hamda Davlat tili togrisidagi qonun talablarini buzganlik uchun javobgarlikni taminlash masalalarini tartibga solish maqsadlarida kop mamlakatlarda davlat tili haqida maxsus qonunlar qabul qilinmoqda. Bazi mamlakatlarda til bilan bogliq masalalar konstitutsiyada nazarda tutilgan. Masalan, Hindiston konstitutsiyasida maxsus moddalar nazarda tutilgan bolib, ular quyidagi matnda bayon qilingan:

Mamlakat prezidenti ozchilik til guruhlarining huquqlariga rioya qilinishini kuzatib boradigan xodim tayinlaydi. Ushbu xodim mamlakat prezidentiga ozchilik til guruhlarining huquqlari bilan bogliq bolgan konstitutsiya qoidalarining bajarilish holati haqida muntazam hisobot berib turadi. Prezident esa Hindiston parlamentidagi hisobot berish uchun batafsil malumotlar berib borish va ular haqida ozining tegishli buyruqlari bilan shtatlar hukumatlariga yetkazishni taminlaydi.

Ozbekistonda til qurilishi tarixi birinchi nazar tashlagandagiga qaraganda ancha murakkab va dramatik kechgan. Mamlakatning til va imlo sohasidagi kozga koringan mutaxassislari qatagon qilinganini yoki uzoq muddatlarga faol ijtimoiy va ilmiy faoliyatdan ajratib qoyilganini aytib otishning ozi kifoya qilsa kerak. Chunki ozbek adabiy tilining tiklanish yoli jiddiy kurash yolidan otdi, va bu kurash aksar hollarda ilmiy muhokamalar doirasidan butunlay tashqarida kechdi va siyosiy tekislikka kochdi va unga xos barcha xislatlarni boshidan kechirdi. Ozbekistonning tilshunoslik hayotidagi murakkab vaziyatlar va fojiaviy hodisalarning sabablaridan biri tillar va til siyosatining mafkuralashtirib yuborilgani boldi, va bunda faqat tilga taalluqli masalalarning yechimi til masalalarini hal qilish borasida juda ham sayoz bilim, tajribaga va tushunchaga ega insonlar qoliga tushib qolgan edi. Bugungi kunda ozbek tili siyosati ustida ish olib borayotgan olimlarda ushbu sohada uzoq vaqt davom etib kelayotgan masalalarni yechishga salohiyatlari yetadi deb umid qilaman.

Ozbekistonda til masalalari XX asr siyosiy va tarixiy jarayonlar natijasida paydo bolgan bir qator oziga xos jihatlari bilan ajralib turadi. Ozbek tili 1989-yilda qabul qilingan qonunga kora davlat tili hisoblanadi. Aholining qariyb 80foizi ozbek tilini ona tili deb hisoblaydi, aholining qolgan 20foizi bir necha on tilni ona tili deb biladi. Rus tili eng kop tarqalgan tillardan biri. Aksar hollarda mamlakat aholisining rus tilida sozlashmaydigan qismi rus tili ikkinchi, uchinchi va/yoki chet tili ornida qollaydi. Ozbekistonning kop millatli aholisi uchun rus tili alohida ahamiyatga ega. Kopchilik uchun rus tili millatlar orasida muloqot vositasidir. XX-XXI asrlarda mamlakatda bu ikki muhim tilning mavqei ozgarib keldi. Qollanish sohasiga bogliq holda Ozbekistonda tillar oz funksionallik darajasi bilan farq qiladi. Masalan, kundalik hayotda, oila doirasida va biznesda muloqot uchun rus tilining qollanilish qamrovi, uni ona tili deb hisoblaydiganlar soniga qaraganda ancha yuqori.

Davlat tili hisoblangan ozbek tilidan tashqari, bir qator hududlarda aholi boshqa tillarda ham sozlashadi. Masalan, Qoraqalpogiston avtonom respublikasida qoraqalpoq tili davlat tili hisoblanadi. Surxondaryo, Samarqand, Buxoro, Namangan va boshqa viloyatlarda OAV, maktablar, litseylar, kollej va OTMlarning bazi bolimlari tojik tilida faoliyat olib boradi. Toshkent va Navoiy viloyatlari va Qoraqalpogiston Respublikasida talim qozoq tilida olib boriluvchi maktablar va OTM bolimlari mavjud. Xorazm viloyati va Qoraqalpogiston Respublikasida turkman tilida talim olib boriladigan maktablar bor. Qirgiz millatiga mansub aholi yashaydigan hududlarda (Andijon, Toshkent va Sirdaryo viloyatlarida) bazi gazetalar qirgiz tilida ham chop qilinadi. 45 000 dan ziyod ozarbayjon millatiga mansub fuqarolar ozbeklar bilan dostona munosabatlarda totuv yashaydi. Toshkent shahrida ozarbayjon madaniyat markazi faoliyat yuritadi. Ozbekistonda yana boshqa bir til ozchiligi vakillari uygurlar ham yashaydi. Bazi TV va radio dasturlari muntazam uygur tilida uzatilib turadi.

Jahonning hozirgi kun siyosiy xaritasida, mavjud 193 mamlakatdan 86 tasida, yani 45foiz mamlakatda bir necha tilga rasmiy mavqe bergan holda kop tillilik siyosatiga rioya qilinadi. Ulardan kopchiligi (77foiz) bir necha tilga umumdavlat rasmiy mavqe belgilagan. Qolgan davlatlarda til siyosatida davlat va mintaqa boylab kop tillilik holati amalga oshiriladi.

Ikki tilga davlat tili maqomini berish jahonning barcha makromintaqalari: Yevropa, Osiyo, Amerika, Afrika va Okeaniyada mavjud.

Bir qator davlatlarda ikkitadan koproq tilga umumdavlat rasmiy maqom berilgan. Bulardan uch til mamlakatning barcha hududlarida rasmiy maqomga ega bolgan 14 mamlakat, Singapur va Shveysariyada esatort til, Mavrikiyda besh, JARda 12 til rasmiy maqomga ega.

Zamonaviy davlatlar siyosatida koptillilik ikki format korinishda amalga oshiriladi. Birinchisi davlat miqyosida kop tillilikni nazarda tutadi, ikkinchi holatni esa aralash siyosat deb atasa boladi: rasmiy til yoki umumdavlat ahamiyatiga ega bolgan tillar maqomi bilan bir qatorda mintaqa tillari ham rasmiy maqomga ega boladi. Bunday formatga 23 mamlakatda amal qilinadi. Ulardan oltita davlatda 1+1 formulasi, yani bitta davlat tili va bitta mintaqa tili, qolganlarida esa mintaqa tillari soni koproq: ikki, uch va hatto masalan Rossiyadagi kabi maksimal songacha yetishi kuzatiladi. Rossiyada bitta davlat tili bor va 26 til mintaqa davlat tili maqomiga ega.

Til siyosatida aralash formatga amal qiluvchi uch mamlakat: Finlyandiya, Norvegiya va Hindistonda 2+ formulasi qollangan, yani mintaqa tillaridan tashqari, bu davlatlarda birmas, ikki davlat tili joriy qilingan.

Yevropadagi 16 monoetnik mamlakatda rasmiy kop tillilik siyosati qabul qilingan. Ulardan yettitasida (Avstriya, Buyuk Britaniya, Ispaniya, Malta, Niderlandiya, Norvegiya va Xorvatiya) soni eng kop millat vakillari aholining 80 foizinitashkil etadi. Yana toqqizta davlatning etnik tuzilishda soni eng kop millat aholining 90foizini tashkil qiladi. Bular Daniya, Irlandiya, Italiya, Polsha, Portugaliya, Serbiya, Sloveniya, Finlyandiya va Shvetsiyadir.

Ushbu royxatlarda Yevropada eng monoetnik hisoblangan Portugaliya ham kiritiladi. Bu mamlakatda portugallar aholining 99foizini tashkil qiladi. Biroq Portugaliyadaikki til rasmiy maqomga ega: portugal tili davlat miqyosida va mirand tili mintaqa miqyosida. Mirand tilining rasmiy maqomi mamlakatning shimoli-sharqiy qismida kichik bir hududda yashaydigan, mamlakat aholisining atigi 0,14foizini tashkil qiluvchi xalq uchun joriy qilingan.

Ikki tilli 48 ta mamlakatning aksariyati (94foiz) unitar, va uchtasi federatsiya davlat qurilishiga ega. Bular Kanada, Hindiston va Pokiston. Bulardan birortasi ham Yevropada joylashgan emas. Shveysariyada esa tort til davlat maqomiga ega. Yevropada davlat miqyosida ikki tillilik belgilangan birorta federativ davlat yoq. Yevropadagi barcha ikki tilli davlatlar unitar hisoblanadi. Yevropadagi kop tilli federativ mamlakatlar esa yuqorida zikr qilingan Shveysariya hamda Belgiya, Bosniya va Gersegovina ikki tilli davlatlar qatoriga kirmaydi, chunki ularning hududida uch yoki tortta til davlat maqomiga ega.

Til davlat ramzi bolishi mumkin, ammo hecham davlatchilikni belgilovchi jihat yoki atribut bolishi mumkin emas. Buni inkor qilsak, avtomatik tarzda ingliz tili rasmiy davlat maqomiga ega bolgan 55 mamlakatning, fransuz tili xuddi shu maqomga ega bolgan 30 davlatning, arab tili davlat maqomiga ega bolgan 24 mamlakatning, ispan tili davlat maqomiga ega bolgan 20 davlatning, portugal tili xuddi shu maqomga ega bolganyetti davlat va nemis tili davlat maqomiga ega bolganolti mamlakatning davlatchiligini bekor qilgan bolamiz.

Bunday nuqtai nazardan qaralsa, zamonaviy mustaqil mamlakatlarning eng kamida 70foizida davlatchilik mavjud bolmagan bolar edi. Chunki bularda milliy bolmagan deb ataladigan tillar davlat tili maqomiga ega. Zamonaviy dunyo siyosiy xaritasida oz tili umuman mavjud bolmagan davlatlar bor. Ular qatoriga nafaqat Janubiy Amerika yoki Afrika mamlakatlari, balki bularda davlatchilik mavjudligini hech kim shubha ostiga ololmaydigan, biroq oz milliy tillari mavjud bolmagan AQSh, Kanada, Yevropa Ittifoqi azosi bolmish Avstriya kiradi.

Yevropa mintaqaviy va kichik etnik guruhlar tillar haqidagi xartiyasi (European Charter for Regional or Minority Languages) Strasburgda 1992-yil 5-noyabr kuni ingliz va fransuz tillarida, har ikki tildagi matn ham bir xil maqomga ega bolish sharti bilan, va Yevropa kengashi arxivida saqlanayotgan yagona nusxada qabul qilingan edi. Royxatda esa Yevropadagi 42 mintaqa tillari keltirilgan.

Yevropaning turli mamlakatlari har birida bir milliondan kop odamlar sozlashadigan 18 tilni mintaqaviy va xartiya tomonidan himoya qilinadigan toifaga kiritgan. Masalan, Avstriya va Chernogoriyada sloven tilida sozlashuvchi 2 milliondan koproq aholi xartiyaga kora himoyaga olingan. Ham alban, ham xorvat tillarida sozlashuvchi aholi soni 6 milliondan ortiq, biroq alban tili faqat Serbiya va Chernogoriyada, xorvat tili esa Avstriya va Chernogoriyada xartiya shartlari asosida himoyaga olingan. Uch mamlakatda Avstriya, Serbiya va Sloveniyada kamida 14 million aholi sozlashadigan vengr tili xartiyaga kora himoyaga olingan tillar toifasiga kiritilgan. Xartiya shartlariga kora, Sloveniya, Xorvatiyada italyan tiliga (sozlashuvchilar soni 70 milliondan ortiq), Daniya, Italiya va Polshada esa nemis tiliga (sozlashuvchilar soni 110 milliondan ortiq) rasmiy maqom berilgan.

Siyosiy sabablarga kora ozchilik guruhlar tillari yaqin otmishdagina paydo bolganiga ishora qilgan holda bazi mamlakatlar rahbarlari (Latviya, Estoniya) ushbu xartiyani ratifikatsiya qilishdan butunlay bosh tortib turibdi. Rus tilining maqomidan kelib chiqqan nizo sababli Ukrainada ushbu xartiyani ratifikatsiya qilish uzoq muddatdan beri muammoli hisoblanadi.

Aksariyat Yevropa mamlakatlari til siyosatida maqomiy koptillilikka rioya qilishlarini takidlab otish lozim.

Til siyosati joriy sharoitni ozgartirishga harakat qilgandagina istiqbolli hisoblanadi, sovet va rus ilmiy adabiyotlarda ushbu atama til qurilishi, Garbiy Yevropa ilmiy adabiyotlarida esa til siyosatini rejalashtirish deb tushuniladi. Joriy ornatilgan til va nutq meyor/normalari mamlakat siyosiy elitasi tomonidan maqullanib turgan vaqtda va/yoki yangilarini joriy qilishga qarshilik qilsa, til siyosati orqaga tortuvchi (retrospektiv) hisoblanadi. Shuningdek, til siyosatining samaradorligi bir qator omillarga bogliq boladi. Til siyosati ornatilgan vaziyatni ozgartirishga, yani ikki yoki undan koproq tillarni bitta mamlakat, xalq, mintaqa va hokazolar doirasida muloqot qilish va ozaro faoliyat olib borish turlarini ozgartirishga yonaltirilgan til siyosati ayniqsa murakkabligi va ziddiyatlarga boyligi bilan farq qiladi.

Muallif fikri tahririyat nuqtai nazaridan farq qilishi mumkin.



Manba: Daryo.uz
: admin (14-05-2019, 06:44)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 26) ( 0) ( 26) ( 0)
:
-
:
:
-
20 ... -