» » Livanning qora dogi. Sabra va Shatiladagi qirginga 38 yil boldi

Livanning qora dogi. Sabra va Shatiladagi qirginga 38 yil boldi


1975-yildan 1990-yilgacha fuqarolik urushi girdobida qolgan Livanda eng qorqinchli fojiani falastinlik qochqinlar boshdan kechirdi. Livanning radikal falangistlari 1982-yil 1617-sentabrda falastinlik qochqinlar yashovchi Sabra va Shatila lagerlarida qirgin uyushtirdi. Daryo sana munosabati bilan ushbu fojia haqida hikoya qiladi.

Kopgina Falastin tashkilotlari ushbu fuqarolar urushida faol ishtirok etdi, ularning aksariyati turli xil partiyalar va guruhlarni birlashtirgan, asosan musulmonlardan iborat hukumatga qarshi Milliy-vatanparvarlik kuchlari koalitsiyasi tarafida turdi. Ushbu guruhlarning ozaro qarama-qarshiligi natijasida bir necha marta tinch aholini qirgin qilish holatlari yuz berdi va natijada minglab odamlar halok boldi. Shunday qilib, 1976-yil 18-yanvarda ong qanot xristian-falangistlar Karantinaga bostirib kirdi (Falastinni ozod qilish tashkiloti tomonidan nazorat qilinadigan Bayrutning musulmonlar mahallasi), mingdan ortiq odam, shu jumladan, tinch aholi qirgin qurboniga aylandi.

FOT jangarilari ham, oz navbatida, oradan ikki kun otib 1976-yilning 20-yanvarida xristianlarning Damur shahrini egallab oldi, hujum va undan keyin sodir bolgan qirginlarda jami 584 kishi halok boldi. Osha yilning avgust oyida uzoq davom etgan qamaldan song birlashgan ong qanot xristian kuchlari Falastinning xristian sharqiy Bayrutidagi asosiy harbiy bazasi bolgan Tel al-Zataar qochoqlar lagerini egallab oldi. Turli taxminlarga kora, u yerda 1500 dan 3 000 gacha falastinlik halok boldi.

FOTning mavjudligi 1970-yillarning oxirida Livanda barqarorlikni buzuvchi kuchli omilga aylandi. Janubiy Livan qurollangan FOT qurolli kuchlari tomonidan nazorat qilinib, qochqinlar lagerlari jangarilarning mashgulot bazasiga aylantirildi. Bir necha yillar davomida Livan janubidagi bazalardan Isroilga qarshi oq otish va terroristik hujumlar uyushtirildi. Isroil bunga havo hujumlari va quruqlikdagi cheklangan operatsiyalar bilan javob qaytardi.

1982-yil 1-sentabrda Bayrut hududidagi shiddatli janglardan song Falastinni ozod qilish tashkiloti qurolli kuchlari Isroil bilan kelishuv doirasida xalqaro kuchlar nazorati ostida Livanni tark etishdi. Isroil bunga javoban Falastin va musulmonlar yashaydigan garbiy Bayrutga qoshin yubormaslikka vada berdi. Qoshma Shtatlar Livanda qolgan falastinlik tinch aholining xavfsizligiga kafolat berdi. 15-sentabrda salkam bir oy oldin Livan prezidenti etib saylangan nasroniy Bashir Gemayel oldirilganidan song Isroil qoshinlari avvalgi kelishuvlarga zid ravishda garbiy Bayrutga kirib keldi. Livanlik xristianlar Gemayelning olimida falastinliklarni aybdor deb hisobladi.

Sabra va Shatila lagerlari 19471949-yillarda Arab-Isroil urushi natijasida Falastin arab aholisining aksariyati oz uylarini tark etganlaridan keyin tashkil etilgan. Urushdan keyin Isroil qochqinlarning yerlari va uylarini rekvizitsiya qildi va ularning Isroilga qaytishini taqiqladi. Livan hukumati esa qochqinlarga fuqarolik berishni rad etdi, ularning ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlari juda past edi.

1970-yilda Iordaniyada davlat ichida davlat tuzishga urinishdan song Falastinni ozod qilish tashkilotining jangchilari Iordaniyadan quvib chiqarilib, Livanga kochib otdi. Ularning qarorgohlari qochqinlar lagerlari, jumladan, Sabra va Shatila edi. Livanda Falastin jangarilarining paydo bolishi ushbu mamlakatning konfessional va etnik tarkibini beqarorlashtirdi va uzoq vaqt davom etgan fuqarolar urushining boshlanishida muhim rol oynadi.

Bir qator manbalarga kora, Sabra va Shatila lagerlari xalqaro terrorizm uchun asosiy oquv markazlari bolib xizmat qilgan. Butun dunyoda taniqli terrorchilarning aksariyati (Italiyaning Qizil brigadasi, Germaniyaning Qizil Armiya Fraksiyasi, Bask ETAsi, Ilyich Ramirez Sanches, Abu Nidal, Iroq, Liviya, Yaman, Misr, Jazoirdan kelgan terrorchilar) bu yerda Falastinni ozod qilish tashkiloti mutaxassislari tomonidan samolyotlarni olib qochish, plastik portlovchi vositalardan foydalanish boyicha oqitilgan. FOT jangarilari tomonidan asirga olingan koplab livanliklar bu lagerlardan tirik chiqmadi.)

Falangistlar millatchi Livan xristian partiyasi Kataib azolari edi. Partiya 1936-yilda Per Gemayel tomonidan tashkil etildi. Partiya garbparast yonalishga rioya qilgan holda mamlakat siyosatida muhim rol oynadi. Falangistlar 1975-yil 13-aprelda falastinlik jangarilar tomonidan ozlarining yetakchisi Per Gemayelning hayotiga qilingan tahdidga javoban falastinliklar otirgan avtobusga oq uzdi. Ushbu voqea Livanda kop yillik fuqarolar urushini keltirib chiqardi.

Livanda fuqarolar urushi boshlangach Isroil tomoni falangistlar bilan yaqin aloqalar ornatdi va ularni qurol-yarog, kiyim-kechak va boshqa materiallar bilan taminladi. 1982-yilda falangistlar Isroilning Livanga bostirib kirishini qattiq qollab-quvvatladi. Falangistlar partiyasi rahbari shayx Per Gemayel Isroil televideniyesiga bergan intervyusida undan falangistlar nega jangovar harakatlarda ishtirok etmasliklarini sorashganda ular arab dunyosida begona bolishni istamasliklarini aytdi.

Livan yetakchisi Etyen Saker boshchiligidagi Kedrlar qoriqchilari millatchi tashkiloti ochiqdan ochiq isroilliklarning tarafini oldi. Mamlakat janubiga hujumlar paytida Isroil qoshinlari xristian va musulmon (asosan shialar) aholi tomonidan iliq kutib olindi, ular Falastin tashkilotlarining doimiy ozboshimchaliklaridan charchagan edi. Kaxan komissiyasining malumotlariga kora, Isroil Bosh shtabi boshligi Eytan falangistlarga janglarda qatnashishdan tiyilishni buyurgan, chunki u tinch aholining qasos olishidan qorqqan.

Falangistlar rahbariyati falastinlik qochqinlar Livandagi nasroniylarning mavqeyiga (siyosiy va demografik nuqtayi nazardan) xavf tugdiradi deb hisoblar edi va shu sabab ularni mamlakatdan chiqarib yuborishni, shu jumladan, zoravonlik ishlatishni qollab-quvvatladi. Isroil Livanga bostirib kirganidan song falangistlar Ketaib Lubnaniyeh yozuvi va sadr tasviri tushirilgan emblemasi bolgan Isroil harbiy kiyimlarini kiydi (Report of the Commission of Inquiry into the events at the refugee camps in Beirut, 8 February 1983).

Falastinni ozod qilish tashkilotining bildirishicha, jangarilari kelishuvga binoan qirgindan ikki hafta oldin Bayrutni butunlay tark etdi. Biroq lagerlarni orab olish jarayonida Isroil kuchlarining oqqa tutilishi va koplab korsatmalar shuni korsatadiki, operatsiya kuni lagerlarda Falastin va Livan musulmonlari tomonidan bir qator qurollangan odamlar bolgan edi.

Ularning soni biroz munozarali masaladir. Xususan, Gemayel oldirilgandan song Ariel Sharon Falastinni ozod qilish tashkiloti garbiy Bayrutda 2-3 ming jangarini qoldirganini aytadi. Sabra va Shatilada FOT jangarilari, shuningdek, kamuflyaj qilingan yerosti istehkomlari borligi haqidagi malumotni FOT ittifoqchisi ushbu lagerlarga bir necha bor tashrif buyurgan taniqli xalqaro terrorchi Ilyich Ramires Sanches ham tasdiqlaydi.

Jurnalist Donald Neff Sabra va Shatiladagi Falastinni ozod qilish jangarilarining ayblovlari Isroil tomonining uydirmasi deb hisoblaydi. Falastinlik guvohlar va bazi jurnalistlarning sozlariga kora, falastinliklar va livanliklarning kam sonli qurollangan guruhi lagerlarni himoya qilishga urindi.

15-sentabr kuni soat 6:00 da Isroil armiyasi garbiy Bayrutga kirib keldi. Kaxanning hisobotlariga kora, dastlab qurolli qarshilik korsatilmagan, biroq bir necha soatdan keyin shaharda qurollangan jangarilar harakati boshlandi. Natijada, uch askar halok boldi va 100 dan ortiq kishi yaralandi. Sabra va Shatila kvartallarini orab olish va tosish jarayonida Shatilaning sharqiy qismida kuchli otishma boshlandi. Bir Isroil askari halok boldi va 20 kishi yaralandi.

Kaxan komissiyasi keltirgan armiya yoqotishlari haqidagi faktlar bazi jurnalistlar tomonidan rad etildi. 16-sentabr kuni soat 18:00 da rejaga muvofiq falangistlar otryadlari, jami 200 ga yaqin kishi, Sabra va Shatila tumanlariga FOT terrorchilaridan tozalash maqsadida kirib keldi. Morrisning sozlariga kora, falangistlar va lager aholisi ortasidagi toqnashuv falangistlar lagerga kirgandan song darhol kechki soat oltilarda toxtadi. Falangistlar kuchlari kichik bolinmalarga bolinib, uyma-uy yurib, aholini ayovsiz qirib tashladi. Qirgin deyarli 30 soat toxtovsiz davom etdi.

Kop otmay lagerda tinch aholi qirgin qilgani haqida xabarlar paydo boldi. Qirginning ikkinchi kunida falangistlar lagerlar ichida joylashgan Akka kasalxonasiga bostirib kirdi, ular u yerda bemorlarni oldirdi, ikkita hamshirani zorlashdi va oldirishdi. Keyin lager aholisi yaqin atrofdagi stadionga olib ketildi. Falastinliklarning guvohlik berishlariga kora, bu yerga kelingach erkaklarga yerda sudralishi buyurilgan va tez sudralib yurganlar shu yerdayoq oldirilgan, chunki bu ularning jangari ekanliklarini anglatishi mumkin edi.

17-sentabr kuni ikki Isroil jurnalisti Itsxak Shamir va Sharondagi tinch aholining ommaviy ravishda oldirilgani togrisida izoh talab qilishdi, ammo ular bunga javob ololmadi. Falangistlar Sabra va Shatilada 18-sentabr kuni ertalab soat sakkizga qadar boldi. Xuddi shu kuni ertalab soat toqqizda lagerda bolgan Isroil va xorijlik jurnalistlar bu yerda yuzlab jasadlarni topdi. Yana nomalum miqdordagi jasad falangistlar tomonidan buldozerlar yordamida lagerlarning janubiy qismidagi xarobalardagi ariqlarga komib yuborildi.

16-sentabr kuni tushdan keyin oq bayroq tutgan besh oqsoqol lagerdan chiqib ketdi, ular isroilliklardan lagerlarni artilleriya bilan oqqa tutishni toxtatishni soramoqchi edi. Ammo tort elchi Isroil armiyasining tekshiruv punktida oldirildi.

Le Mondenashridan Per Pen shunday deb yozadi: Falastinliklarning korsatmalariga kora, Isroil askarlari lagerlarning yaqin atrofi va ichkarisida hibsga olish, qaroqchilik, kaltaklash va qatl etish ishlarida qatnashdi. Xuddi shu guvohliklarga kora, keyinchalik isroilliklar tomonidan hibsga olingan erkaklar, bolalar va ospirinlarning bazilari oldirildi.

Lang Folk (Daniya) gazetasi muxbiri Klaus Larsen ham Isroil armiyasining quyi saflari falangistlar bilan lagerda bolganini yozdi. Dalil sifatida u nafaqat tirik qolgan falastinlik guvohlarning korsatmalarini, balki ular topshirgan ashyoviy dalillarni ham keltirdi.

Qirgin tafsilotlari malum bolgandan song Isroil muxolifatchilari voqea uchun Isroilning javobgarligi darajasini tekshirishni talab qildi. 24-sentabrda Tel-Avivda namoyish otkazildi, namoyishchilar Bosh vazir Begin va mudofaa vaziri A. Sharonning istefosini va sud komissiyasini tayinlashni talab qildi. Bu Isroil tarixidagi eng ommaviy noroziliklardan biri bolib, mamlakat aholisining deyarli 10 foizini qamrab olgan.

Begin hukumati avval Isroil qirgin uchun javobgar emasligini aytdi. Hukumat bayonoti elon qilindi, unda Isroilga qarshi barcha ayblovlar tuhmat va antisemitizm deb nomlandi. Isroil ichidagi norozilik kuchaygani sababli tergov mamlakat nufuziga zarar yetkazadi deb hisoblagan koplab vazirlarning qarshiliklariga qaramay, bosh vazir Menaxem Begin 1982-yil 29-sentabrda Isroil bosh sudyasi Yitsak Kaxan boshchiligida mustaqil komissiya tuzdi. Komissiya hisobotida qirgin arablar tomonidan arablarga qarshi amalga oshirilgani va unda bitta ham Isroil askari yoki Isroilning togridan togri ittifoqchisi (Livan janubidagi armiya qismlari nazarda tutilgan) qatnashmagani aytildi.

Shu bilan birga, komissiya mudofaa vaziri Ariel Sharon falangist nasroniylardan qasos olish imkoniyatini hisobga olmagan va oz qurolli kuchlariga hudud boylab erkin va nazoratsiz harakat qilish imkoniyatini bergan holda beparvolik qilganini aniqladi. Shuningdek, komissiya Bosh shtab boshligi Rafael Eytan, Harbiy razvedka boshligi Yehoshua Sagi (ishdan boshatilgan) va Mossad direktori Naxum Admonining harakatlarini qoniqarsiz deb topdi. Komissiyaning hisobotidan song Vazirlar mahkamasi Sharonning mudofaa vaziri lavozimidan istefoga chiqishiga ovoz berdi. Kaxan komissiyasining hisoboti AQSh va garbiy Yevropada demokratiyada ozini tanqid qilishning muhim namunasi sifatida baholandi.

BMT Xavfsizlik Kengashi qirginni qoraladi. BMT Bosh assambleyasida qabul qilingan rezolyutsiya Sabra va Shatiladagi qatliomni genotsid akti sifatida baholaydi. AQSh prezidenti Ronald Reygan ushbu hujumdan dahshatga tushganini aytdi. Xalqaro hamjamiyat Isroilni tinch aholini qirgin qilishda aybladi. Ushbu fikrga kora, mahalliy Isroil qomondonlari va yuqori harbiy qomondonlikning harakatsizligi qirginning roy berishiga imkon berdi. Bir qator manbalarga kora, Sabra va Shatiladagi qirginlarga aynan Isroil aralashgani uchun juda katta etibor berildi. Ushbu fikr, xususan, otish davrida iqtisodiyot instituti olimlari tomonidan bildirildi.

Dilbar Ismatullayeva tayyorladi.



Manba: Daryo.uz
: admin (16-09-2020, 23:25)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 53) ( 0) ( 51) ( 2)
:
-
:
20 ... -