» » Yuksalish harakati: Ozbekistonda ozbek tilidan boshqa tilga maxsus maqom berilishi maqsadga muvofiq emas

Yuksalish harakati: Ozbekistonda ozbek tilidan boshqa tilga maxsus maqom berilishi maqsadga muvofiq emas


Yuksalish umummilliy harakati songgi paytlarda ijtimoiy tarmoqlarda rus tiliga Ozbekistonda rasmiy til maqomini berish boyicha olib borilayotgan munozaralarga munosabat bildirdi. Uning toliq matni bilan quyida tanishish mumkin.

Malumot uchun:UNESCO ekspertlari 1953-yilda davlat tili va rasmiy til tushunchalarini farqlashni taklif etgan. Unga kora, davlat tili siyosiy, ijtimoiy va madaniy sohalarda malum bir davlatda integratsiya (birlashtiruvchi) vazifasini amalga oshiradigan, shuningdek ushbu davlatning ramzi sanaladigan tildir; rasmiy til davlat boshqaruvi, qonunchilik, sud jarayoni tilidir. Ushbu ikki tarif tushuntirish-tavsiya sifatida qabul qilinadi, barcha mamlakatlar uchun majburiy emas.

Ozbekiston kop millatlik davlat. Respublikada 130 dan ortiq millat va elat vakillari istiqomat qiladi. Ozbekiston aholisining 80 foizdan ortigini ozbeklar tashkil etib, ularning umumiy aholi sonidagi ulushi muntazam oshib bormoqda. Shuningdek, boshqa millatlarning katta jamoalari ham mavjud. 10 foizdan ortigi Markaziy Osiyo xalqlarining boshqa vakillari (5 foizga yaqini tojiklar, 3 foizga yaqini qozoqlar, 2 foizi qoraqalpoqlar, 1 foizi qirgizlar, shuningdek turkmanlar va boshqalar). Rus va boshqa slavyan xalqlari vakillari respublika aholisining 10 foizini tashkil qiladi.

Ozbekistonning Davlat tili togrisidagi qonuni (yangi tahriri)ga muvofiq, Ozbekistonning davlat tili ozbek tilidir. Ozbek tiliga davlat tili maqomining berilishi respublika hududida yashovchi millat va elatlarning oz ona tilini qollashdan iborat konstitutsiyaviy huquqlariga monelik qilmaydi. Fuqarolar millatlararo muomala tilini oz xohishlariga kora tanlash huquqiga egadirlar. Shu bilan birga, Ozbekistonda istiqomat qiluvchi barcha millat va elat tillariga hurmat korsatiladi va ularning rivoji uchun sharoitlar yaratadi. Ommaviy axborot vositalari Ozbekistonda istiqomat qiluvchi millat va elatlarning bir necha tillarida efirga uzatiladi va chop etiladi.

Shuningdek, ish yuritish va kundalik foydalanishda tillarni tanlash va ishlatish bilan bogliq muammolar mavjud emas. Davlat tili togrisidagi qonunga binoan korxonalarda ish yuritish va boshqa hujjatlar, notarial harakatlar davlat tilida amalga oshiriladi, zarur hollarda rus tilida yoki boshqa tillarda amalga oshirilishi ham mumkin. Ozbekiston hududida yashovchi shaxslarga davlat tashkilotlari va muassasalariga, jamoat birlashmalariga arizalar, takliflar, shikoyatlar bilan davlat tilida va boshqa tillarda murojaat qilish huquqi taminlanadi.

Davlat tili hamda zamonaviy Ozbekiston hududida keng tarqalgan va uning huquqiy maqomiga ozgartirishlar kiritilgan rus tili bilan bir qatorda hududlarda boshqa tillardan ham foydalanib kelinadi. Misol uchun, Qoraqalpogistonda qoraqalpoq tili ham rasmiy til hisoblanadi. Fargona viloyatining Sox tumanida esa aholining aksar qismi etnik tojiklar bolib, u yerda tojik tilida talim olib boriluvchi 24 ta maktab, 2 ta litsey va 2 ta kasb-hunar kolleji mavjud. Surxondaryo, Samarqand, Buxoro, Namangan va boshqa hududlarda tojik tilidagi OAV, maktablar, litseylar, kasb-hunar kollejlari va oliy talim muassasalarining bolimlari faoliyat korsatmoqda. Toshkent va Navoiy viloyatlarida, shuningdek, Qoraqalpogistonda qozoq tilida oqitiladigan maktablar va oliy talim muassasalarining bolimlari mavjud. Xorazm viloyati va Qoraqalpogistonda turkman tilida talim beriluvchi maktablar faoliyat korsatmoqda.

Yuksalish umummilliy harakati malum bir tilga Ozbekiston hududida maxsus maqom berilishini maqsadga muvofiq deb hisoblamaydi. Chetdan kirib kelayotgan har qanday xorijiy til tasiri ona tili va milliy madaniyatga tahdid solishi mumkin. Misol uchun, Shvetsiyada ingliz tilidan faol foydalanish natijasida turli soha faoliyatida shved tilidan foydalanilmay qoyildi. Shved tili davlat tili sifatida yoqolib bormoqda. Mustamlakachilik tarixiga ega bolgan koplab mamlakatlarda eski mustamlaka tillari ijtimoiy hayot tili hisoblanadi, ona tili esa faqatgina uyda foydalanish va norasmiy kundalik aloqada qollaniladi.

Bundan tashqari, kop millatli Ozbekistonda yuridik jihatdan malum bir tilga davlat tiliga teng bolgan maxsus maqom berilishi jamiyatda qandaydir darajada keskinlik, uning bolinishi va etnik qarama-qarshiliklarni yuzaga keltirishi mumkin. Boshqa tillarni bilmaslikni yetarlicha baholamaslik zararli va progressiv rivojlanish jarayonini sekinlashishiga xizmat qiladi. Shu bilan birga, bugungi kunda zamonaviy ozbek tili, shu jumladan adabiy til qanday ozgarayotganiga guvoh bolyapmiz. Ozbek tiliga chet ellik sozlarning kirib kelishi, kelib chiqishi va shakllanishi chuqur ildizga ega ozbek tilining tarixiy ahamiyati yoqolib borayotganini korish mumkin.

Davlatlar oldiga yonalishlar va zamonaviy global jarayonlarga qoshilish vazifasini qoyayotgan mintaqalashuv va globallashuv davrida ananaviy qadriyatlar hamda milliy va madaniy oziga xoslikni saqlab qolish kabi muhim jihatlarning jamlanmasi insoniyat rivojining asosiy omili hisoblanadi.

Mavzuga doir:Zuhriddin Isomiddinov: Davogar sust bolsa, qozi muttaham boladi yoki Ozbekistonda rus tiliga rasmiy til maqomi berishning xavfi nimada?



Manba: Daryo.uz
: admin (4-05-2019, 23:29)
0 (: 0)
. !

!


vote-icon
?

?
( 26) ( 0) ( 24) ( 2)
:
-
:
20 ... -